در گفت وگو با كاظم طلايي مدير هنري توليد كتاب هاي علوم پايه هاي دوم تا پنجم دبستان مطرح شد:

کتاب های درسی تعامل مولف و هنرمند را می طلبد

گفت و گو: محمد حسين ديزجي

مهرماه 1385 كه از راه كه رسيد، چهار جلد كتاب علوم پيش روي كودكان پايه هاي دوم تا پنجم ابتدائي قرار مي گيرد. محتوا همان است كه بچه هاي امسال از آن براي ارتقاء سطح دانش و آگاهي خود استفاده مي كنند. تفاوت در تصويرسازي، تعامل و چند نكته ظزيف ديگر است. اين گفت و گو به خاطر تفاوت ها صورت گرفت. روزگاري گروه مؤلفان متن و محتوي را در اختيار تيم هنري مي گذاشت تا آن ها براساس سليقه و تخصص خود، كتابي را تصويرسازي و ارائه دهند كه دانش آموزان بر پايه آن به تحصيل علم و دانش بپردازند. برخي مي گويند كتاب هر چه كه باشد، دانش آموز بايد بخواند و ياد بگيرد. عده اي ديگر معتقدند بايد به تصاوير، محتواي و معماري كتاب در كنار هم اهميت داد. آن ها تصاوير را با وقت و وسواس آموزشي انتخاب، تهيه و يا توليد مي كنند. حتي جنس زمينه تصوير برايشان قابل تامل است. اين كه زمينه كار از جنس كاغذ، پلاستيك، پارچه و يا MDF باشد از نگاه ايشان تفاوت دارد. نوع پوشش، رنگ لباس، جنسيت و حتي فيگور بدن بازيگر مجري يك فعاليت علمي براي انتقال حس موضوع در تصوير در كنار محتواي كتاب برايشان مهم جلوه مي كند. اينان اعتقاد به تعامل ميان گروه مؤلفان، گروه هنري و توليد كنندگان كتاب دارند.
مهرماه 1385 محصول اين تفكر را به قضاوت خواهيم نشست. براي آشنايي با اين شيوه توليد كتاب درسي، گفت و گويي با كاظم طلائي مدير هنري اين مجموعه انجام داده ايم. او كه كارشناس گرافيك و كارشناس ارشد پويانمايي ( انيميشن ) است در كارنامه اش، تصويرگري متون و روي جلد پيش از يكصد كتاب كودك، نوجوان و بزرگسال و مديريت هنري نشريات رشد به ثبت رسانده است. برخي از آثارش را در نمايشگاه ها به تماشا نشسته ايم.
در جشنواره هاي كتاب و مطبوعات كودك و نوجوان هم چند باري به خاطر دريافت جوايز وي را تقدير كرده ايم. اينك بخش اول گفت و گو با وي را پي مي گيريم.

ابتدا تعريفي از پروژه اي كه در دست داريد ارائه دهيد ؟

ــ يك پروژه خوب در مجموع كتاب هاي درسي و آموزشي بايستي همراه با تأليف محتوا، از نظر گرافيك و شكل كار نيز، به طور همگام پيش برود. ما بنا نداريم حاصل تأليف را كه يك جا تحويل گرفته تنها با يك تصويرسازي و صفحه آرايي، كتابي را توليد و عرضه كنيم. ما در اين پروژه همپاي همديگر پيش مي رويم. گروه هنري با گروه مؤلفان در تعامل و گفت و گوي مستمر از آغاز تا انتهاي پروژه است.

اين تعامل چه نتيجه اي مي تواند به دنبال داشته باشد ؟

ــ وقتي محصول بيرون آمد، شما محتوا، شكل كار و تصاوير را يكدست و هماهنگ با هم مي بينيد. تصاوير، محتواي كتاب و معماري آن در راستاي اهدافي است كه گروه تأليف مي خواهد به آن دست پيدا كند.

با يك مثال موضوع روشن تر مي شود ؟

ــ فرض كنيم بنا داريم در يك فعاليت درباره چشم حيوانات اطلاعاتي به دانش آموزان بدهيم. ما اين بار مي خواهيم چشم قورباغه را معرفي كنيم. اگر عكاسي، بتواند پاسخ گو باشد، اقدام مي كنيم در غير اين صورت بايد تصويرسازي كرد. اين كه چه حجمي از چشم يا بدن قورباغه به نمايش دربيايد در تعامل و گفت و گو ميان گروه مؤلفان و گروه هنري مشخص مي شود. اگر قرار باشد تصويري از يك قورباغه را در صفحه كتاب قرار بدهيم و اين تصوير حدود 4/1 صفحه را در بر بگيرد، چشم حيوان 20/1 فضا را مي پوشاند. اين يك تصوير مطلوب براي معرفي چشم قورباغه در صفحه كتاب درسي و آموزشي نيست. وقتي تعامل صورت مي گيرد 4/1 صفحه را به تصوير چشم حيوان اختصاص مي دهيم. در كنارش هم يك تصوير كوچك تر ولي كامل از قورباغه قرار مي گيرد. همچنين تصور كنيد در نگاره هاي كتاب فارسي مي خواهيم يك مفهوم پايه اي را به كودك منتقل كنيم. به طور مثال بنا داريم مسير از خواب بيدار شدن، شستشوي دست و صورت، پوشيدن لباس، خروج از خانه به سمت مدرسه را به نمايش بگذاريم. براي بلند شدن از خواب مي توان زواياي تصويري مختلفي داشت. وقتي در تعامل و گفت و گو با گروه مؤلفان باشيم بهترين گزينه انتخاب مي شود. در يك تصوير مفاهيم متعددي مستقد و پنهان است كه شايد در نگاه اول چندان به چشم نيايد. به طور مثال محل قرار گرفتن پنجره، كمد بچه، رختخواب، ابزار و وسايل سرگرمي و يا چيدمان اتاق، نصب تابلو، ساعت يا نظاير آن در اتاق كودك در تصوير حائز اهميت است. حضور يك ساعت در اتاق كودك به بيننده وقت شناسي را القاء مي كند. اينكه تصوير روي ديوار اتاق، نقاشي خود كودك باشد يا يك تابلو لوكس، فرهنگ خاصي را به مخاطب منتقل مي نمايد. وقتي براي تزيين اتاق كودك براي تصاوير از آفرينش هاي خودش كمك مي گيريد در واقع ساده بودن و منطقي عمل كردن را به مخاطب آموزش مي دهيد. در يك جمله مي توان گفت با نوع تصويرسازي مي توان حركت يك اتاق كودك يا هر چيز ديگري را به سايرين عرضه كرد.

كتاب جديد علوم اين چهار پايه دوره ابتدايي از چه قابليت هاي ديگري برخوردار است ؟

ــ از آنجا كه قرار نيست محتويات كتاب ها تغيير كند، در نتيجه ما يك گام نسبت به ايده آل خود عقب هستيم. اما اين يك گام مثبت است. از اين جهت كه بدون شتاب زدگي و با آرامش يك كار را به شكل جديد و يك فرآيند نو ارائه مي دهيم. هر چند اين باعث نمي شود ما از گروه تاليف غافل باشيم. از گروه تاليف هم مشاوره مي گيريم. كنار هم هستيم و با نظارت پيش مي رويم.

شيوه تصويرسازي و توليد مجموعه اين كتاب با سري قبلي در چيست ؟

ــ پيش از اين گروه تاليف محتوي را آماده مي كرد و آن را در قالب يك پرونده به بخش توليد ارائه مي داد و تنها همين كار را انجام مي داند. آن زمان گروه توليد براساس محتوا ي مطالب و سوابق خود، تصاويري براي كتاب يافته و يا طراحي و اجرا مي كردند. در نهايت صفحه آرايي شده وكار به دست چاپ سپرده مي شد. البته اين پروژه و جريان شكل ديگري هم داشت. مؤلف علاوه بر تاليف كتاب، با توجه به ذهنيتي كه از مطالب داشت، براي آنها تصاويري را انتخاب مي كرد.

آن شيوه چه مشكلاتي را در پيش داشت ؟

ــ در آن روش گروه تاليف از قابليت هاي تصويرگران، امكانات عكاسي و مواردي نظير آن به دليل عدم تخصص و آشنائي استفاده نمي كردند و كار به صورت سليقه اي پيش مي رفت. عيب كار گروه اول هم اين بود كه محتواي مطالب فقط تحويل گروه توليد مي شد و آنان به دليل عدم آشنائي با ظرافت هاي كار و محتوا مورد توجه گروه مؤلفان، تنها به زيبايي شناسي اثر توجه مي كردند و در نتيجه محصول نهايي مطلوب گروه تاليف نبود. بنابراين معلمان هم از نظر آموزشي استفاده بهينه اي از كتاب نمي كردند. اجازه بدهيد اين موضوع را با يك مثال روشن تر كنم. فرض كنيم مي خواهيم در يك آزمايش علوم دو ماده را با هم تركيب كنيم تا يك اتفاق شيميايي رخ بدهد. در حالت اول موضوع اصلي و محتوا تحويل گروه توليد مي شود. اين گروه به سليقه خود تصاويري را طراحي و پيدا مي كند و ملاك كار قرار مي دهد. در اين كار طراحي معنا ندارد. حال كار به عكاسي مي رسد. ممكن است در يك پروژه عكاسي تصاوير زيبايي هم در يك محيط آزمايشگاهي فراهم شود. اما مهم منظور نويسنده است. تصوير زيباست ولي مقصود نويسنده كه همانا تركيب دو ماده است در تصوير محور قرار نمي گيرد. اگر قرار باشد با چند اتود ساده حالت آزمايشي را نشان بدهيم باز هم اثر گذاري كامل را ندارد. بنابراين بهترين حالت از تعامل حاصل مي شود. در اينجا نشان مبسوط دادن حالت آزمايش و انجام تركيب شيميايي به كمك يك يا چند عكس حاصل مي شود. گاهي لازم است براي شرح دادن از مورد يك موضوع، بخشي از اين وظيفه را به عهده تصويربگذاريم. اين مهم از طريق تعامل و داد و ستد ميان گروه هاي تاليف و هنري حاصل مي آيد. البته سپردن اين وظيفه به تصوير زماني ارزشمند و گوياست كه خود تصوير هم جالب، جذاب و گويا باشد و به نوعي كاركرد محتوا را كامل كند.

شما در كتاب هاي جديد علوم چه برنامه اي را به اجرا گذاشتيد ؟

ــ ما پوشش تصويري كتاب را به چهار بخش تقسيم كرديم. بخشي را به عهده عكس گذاشتيم. فعاليتي در كتاب وجود دارد كه در آن بچه ها بايد كاري را انجام بدهند. اين مهم را به عكاسي يپرديم. قسمتي از كار مربوط به تفاوت و شباهت جانوران، محيط زندگي آنان، معرفي ساختمان بدن و نظاير مي شد كه در اين قسمت از تصويرسازي كمك گرفتيم. در برخي از موارد نه عكاسي به طور كامل پاسخگوست و نه تصويرسازي مي تواند به نحو مطلوب نتيجه بدهد. در اين موارد نظير طرز كار ماشين هاي ساده از تكنيك 3D استفاده كرديم تا زواياي ظريف و پنهاني را كه عكاسي قادر به ارائه آن نيست در تصوير به مخاطب نشان بدهيم. اين اولين تجربه ما در اين زمينه يود. در قسمت هايي از كار هم از تصاوير كودكانه و كميك استفاده كرديم. اين تصاوير با خلق شخصيت ريز نقشي صورت گرفت.

يك بخشي از كار را با استفاده از هنر عكاسي پوشش داديم. در مورد اين بخش بيشتر توضيح بدهيد ؟

ــ همانطور كه عرض كرده بخشي از فعاليت ما بايد توسط بچه ها نشان داده مي شد و ما آن فعاليت ها را با عكاسي ثبت مي كرديم. در اينجا نكته هايي نظير فرم، رنگ، لباس، و زمينه تصوير و نظاير آن اهميت پيدا مي كرد.بنابراين در ابتدا سراغ طراحان لباس رفتيم و سعي كرديم آن ها كمك بگيريم. در واقع ما با انتخاب نوع، رنگ، مدل و فرم لباس ها به گونه اي صحبت از هم فرهنگ هم مي كرديم. ما بنا داشتيم از لباس هاي ساده و در عين حال شاد استفاده كنيم به گونه اي كه عنصر اصلي ما در تصوير كه همانا آزمايش ها و فعاليت ها بود تحت الشعاع قرار نگيرد. همچنين به طور غير مستقيم نيز فرهنگ سازي كنيم. يعني به جامعه اين فرهنگ را معرفي كنيم كه در مدرسه فقط نبايد از لباس ها ي تيره استفاده كرد. به لباس هاي شاد و با رنگ هاي جذاب هم مي توان توجه داشت. همچنين از نظر الگوي پوشش هم تلاش كرديم در اين تصاوير تنوع داشته باشيم و به فرم خاص، خودمان را محدود نكنيم. به پسر و دختر نيز همزمان توجه داشتيم. ما برا ي اين كار ناچار شديم 70 نوع روپوش در سايز، مدل، رنگ و اندازه هاي مختلف طراحي كنيم. اين تعداد لباس دوخته شده به عنوان آرشيو در كنار ما بود تا به مناسبت نوع كار و فعاليت از آن استفاده كنيم. حدود 70 نوع پيراهن و شلوار و 200 نوع مقنعه در شكل، اندازه، رنگ و فرم مختلف در اختيار گرفتيم.

غير از بچه ها در هر تصوير، سطحي كه در آن آزمايش يا فعاليت انجام مي شودهم مطرح است. در مورد اين بخش از هر تصوير چه اقداماتي انجام داديد ؟

ــ زمينه كار، رنگ و پوشش روي ميز كه فعاليت ها بايد در آنجا صورت مي گرفت هم اهميت داشت. ما برا ي اين كار MDF را تجربه كرديم. به اين ترتيب كه MDF هايي به رنگ هاي مختلف تهيه كرديم. هر بار به هر كدام كه احتياج داشتيم آن را روي ميز كار قرار مي داديم.

چرا براي تزيين و رنگ آميزي ميز كار از كاغذ رنگي، پارچه يا نظاير آن استفاده نكرديد و ترجيح داديد MDF هايي به رنگ هاي مختلف را بكار بگيريد ؟

ــ كاغذ به اندازه اي كه بتواند سطح كار را به طور كامل و يك دست پوشش بدهد، وجود ندارد. اين عنصر خيلي زود كثيف مي شود، ما بايد برخي از آزمايش ها را مرتب تكرار مي كرديم. ريختن خاك روي سطح كاغذي كثيف شدن فضاي آن را به دنبال دارد. از پارچه در مواردي استفاده كرديم. فضايي ايجاد مي كرديم كه ميز آشپزخانه را تداعي كند. به طور مثال مبحث مخلوط را با استفاده از خيار، گوجه فرنگي و كاهو را روي يك ميز تزيين شده با پارچه، عكاسي كرديم. يك بخش از كار ما در عكاسي، ظروف، وسايل و ابزارها بود. ما بايد از ظروف و ابزارهاي ساده و يا رنگي استفاده مي كرديم كه در عين حال نقش و نگار يا طرح خاصي هم روي آن ها نباشد. زيرا اين قضيه تمركز بچه ها را برهم مي زد. منظورم مخاطب كتاب است كه به تصوير نگاه مي كند. در عين حال بايد از ظروفي رنگي در برخي موارد كمك مي گرفتيم. آن رنگ ها بايد طوري در عكس جلوه پيدا مي كرد كه با رنگ مواد مورد نظر ما تركيب ايجاد نمي كرد تا همان رنگ مورد نظر در آزمايش به دانش آموز منتقل شود. ما براي يافتن چنين ظروف و لوازمي مغازه ها و فروشگاه هاي متعددي را زيرو رو كرديم.

شما دانش آموزان مجري در عكس هاي خودتان را با چه معيار و ملاكي انتخاب مي كرديد و از آن ها كمك مي گرفتيد ؟

ــ يكي از معيارهاي انتخاب ميميك صورت آن ها بود. اين عنصر بايد براي عكاسي مناسب باشد. يعني اگر قرار بود شخصي بخندد، تمامي اعضاي بدنش اين احساس را به مخاطب انتقال دهد، يا اگر توجه و تمركز روي موضوعي دارد، فيگور بدنش اين حس را به مخاطب انتقال دهد. در عين حال نمي خواستيم همه بچه ها در كتاب درسي هم اندازه ي هم باشند. برخي را عينكي، لاغر، چاق، قد بلند،‌متوسط و در حالت هاي مختلف انتخاب كرديم تا وقتي دو يا سه نفر كنار هم قرار مي گرفتند، از نظر حركت بندي و تشكيل گروه و فيگورهاي مختلف يك تنوع وجود داشته باشد. همچنين در كنار هم بودن را هم خوب تجربه كنند و به مخاطب انتقال دهند. ضرورتي ندارد كه در يك گروه علمي براي انجام فعاليت همه بايد يك شكل و يك اندازه باشند. يكي از دستاوردها و اهداف پنهان كار عكاسي در تصويرسازي اين بود تا به مخاطب آموزشي بدهيم كه مي توان در يك كار گروهي افراد متنوعي را انتخاب كرد ولي نفس كار يك حركت علمي باشد. همچنين وقتي سه نفر پشت ميز كاربا هم فعاليتي را انجام مي دهند از نظر حجم بدن يك كنتراست با همديگر داشته باشند. اينجا وضعيت، يك حركت و انرژي جنبشي را به مخاطب منتقل مي كند. وقتي صفحات كتاب ورق مي خورد يك انرژي مثبت به وي انتقال مي يابد.

برخي ممكن است بپرسند شما از لباس هاي شاد و متنوع در عكس ها استفاده كرديد و بچه ها ي خاصي را براي اين مهم گزينش نموديد. اين يك حالت طبيعي و سراسري در مدارس كشورما نيست. در پاسخ چه بايد ارائه داد ؟

ــ ما بايد به ايده آل ها فكر كنيم. به بچه ها بگوييم شما هم مي توانيد لباس شاد بپوشيد. اين حق را داريد كه انتخاب كنيد. بايد اين فرهنگ را در جامعه گسترش داد. البته ما در انتخاب هايمان با معيار زيبايي ظاهري پيش نرفتيم. ما بنا داشتيم پيام تصوير را به خوبي منتقل كنيم. بنابراين افراد را بارها تعويض كرديم و كساني را انتخاب كرديم كه در حين انجام فعاليت مورد نظر بتوانند با تمام وجود پيام تصوير را در حركت خود به مخاطب القاء نمايند و خودشان هم آن حس لازم را گرفته باشند. ما برا ي اين كار همان حالتي را داشتيم كه يك كارگردان براي فيلم خود ناچار به تست زدن است.

به تعيين در انتخاب خود عكاس هم براي انجام كار نقطه نظراتي هم داشتيد. در اين خصوص برايمان بگوييد ؟

ــ انتخاب عكاس يك نكته مهم بود. او بايد كسي باشد كه بر اين كار عشق بورزد و ذات كار را دوست داشته باشد. بتواند با بچه ها خوب ارتباط برقرار كند. مقوله علم، آموزش، يادگيري و فعاليت را درك كند و نقش عكاسي در كتب آموزشي را بداند. عكاس از همه ما در توليد اين تصوير مطلع تر است. او مي داند كه در فريم هايش چه اتفاقي افتاده است.

از چه نوع عكاسي در اين نوع كار استفاده كرديد ؟

ــ‌ عكاسي پيشرفته ديجيتال را انتخاب كرديم. دوربين پيشرفته ديجيتال حافظه زيادتري دارد. عكس را با كيفيت بالا ارائه مي دهد. صفحه نمايشگر آن بزرگ است. در عين حال رنگ ها به طور كامل مشهود و قابل تفكيك هستند. همچنين دوربين تصاويري را ارائه مي داد كه مناسب چاپ بود. ما همان چيزي را مي ديديم كه حدس مي زديم.

( ادامه دارد )