در گفت و گو با كاظم طلايي مدير هنري توليد
كتاب هاي علوم پايه هاي دوم تا پنجم دبستان مطرح شد:
نمك هاي كودكانه را در تصويرگري كتاب هاي
دبستاني لحاظ كنيم
گفت و گو: محمد حسين ديزجي
| يك تصويرگر كتاب درسي بايد بداند كه مي خواهد گره
هايي از كار مؤلف را باز كند. او بايد مقوله چاپ را بفهمد و در اين عرصه به روز
باشد. |
در بخش نخست گفت و گو با كاظم طلائي مدير هنري پروژه
تصويرگري كتاب هاي علوم پايه هاي دوم تا پنجم ابتدائي از اهميت تعامل در تصوير سازي
كتاب هاي درسي وآموزشي ميان گروه هنري و گروه مؤلفان سخن به ميان رفت. طلائي از
ويژگي هاي تصويرسازي كتاب هاي سري جديد علوم كه از سال 85 روانه مدارس مي شود سخن
گفت و از چهار روش براي اين كار يعني عكاسي، تصويرگري، 3D و خلق شخصيت هاي ريز نقش
ياد كرد. او دلايلي براي استفاده از چهار روش و تكنيك براي پوشش تصويري كتاب ها
دارد. بخش هايي ار آن را در قسمت نخست تقديم شما كرديم. اينك ادامه گفت و گو را پي
مي گيريم.
شما در اين پروژه تنها از يك
هنرمند عكاس براي پوشش تصوير بخش از تصاوير كه بر عهده عكس گذاشته شده بود استفاده
كرديد. اين عكاس حائز چه ويژگي هايي بود و چرا از چند عكاس كمك نگرفتيد ؟
همانطور كه ويژگي هاي عكاسي براي چنين پروژه هايي را در بخش اول
برشمردم، اينك باز هم تاكيد مي كنم عكاس مورد نظر ما يعني آقاي فرهاد سليماني كار
را مي شناخت، سابقه كار آموزشي داشت و با علاقه پروژه را دنبال مي كرد. ما نياز
نداشتيم براي هر صفحه از كار او را توجيه كنيم. وقتي موضوع از طرف گروه تاليف و
گروه هنري ارائه مي شد وي موضوع را به سرعت درك مي كرد و نياز نداشتيم هر بار براي
هر عكس از زواياي مختلف كار او را توجيه كنيم. همچنين در اين حوزه سابقه همكاري با
اين گروه را داشت. اين را از وجد و شوق و علاقه مشاور محتوايي كتاب كه در كنار ما
بود به راحتي مي توانستيم تشخيص بدهيم. ما براي هر تصوير گاهي تا 40 فريم هم عكاسي
مي كرديم تا تصوير مورد نظرمان را از ميان آن ها انتخاب كنيم.
شما با داشتن يك عكاس با آن ويژگي هايي كه بر شمرديد چرا براي تهيه
يك تصوير، گاهي تا 40 فريم هم عكاسي مي كرديد ؟
ــ علت تعدد عكس
براي يك تصوير اين بود كه ما با رنگ ها، افراد، لباس هاي مختلف، ابزارهاي گوناگون و
زواياي ديد متنوع و نكاتي نظاير آن، كار را تكرار مي كرديم تا بهترين گزينه موجود
را انتخاب نماييم. بايد تصويري را انتخاب مي كرديم كه مكمل مطلب باشد و به نياز
دانش آموز پاسخ بدهد.
مشاور محتوايي كتاب درسي چه نقشي
را در اين مجموعه ايفاء مي كرد ؟
ــ ايشان كسي بود كه به محتواي
كتاب تسلط داشت. ما براي عكاسي از يك فعاليت همه عناصر را كنار هم قرار مي داديم.
او با ديدن اين صحنه ممكن بود ما را به سمتي هدايت كند و يا به نكته اي اشاره داشته
باشد كه از ديد ما پنهان بود. به طور مثال يك ماده را مي توان با قاشق فلزي يا قاشق
پلاستيكي به مخاطب نشان داد و اين از نظر ما شايد در عكاسي تفاوت نكند. حال آنكه
اين مشاور تشخيص مي دهد براي نمايش اين ماده، قاشق پلاستيكي مناسب نيست و در فعل و
انفعالات شيميايي اثر مي گذارد.
فضاي يك تصوير، حالت
هاي مختلفي مي تواند داشته باشد. گاهي زمينه خالي و گاهي لازم است شلوغ باشد. با چه
معيارهايي و براي چه مواردي دست به انتخاب مي زديد ؟
ــ گاهي به
دليل اصل آزمايشي كه براي ما حائز اهميت است بايد فضا را خالي نشان بدهيم. يعني فقط
تركيب دو ماده روي ميز نشان داده شود و حواشي حذف و يا خلوت باشد تا نقطه تمركز
مخاطب در تصوير همان موضوع فعاليت باشد. اگر در چنين تصاويري، زمينه و اطراف موضوع
شلوغ باشد، مخاطب توجه لازم به آن آزمايش را ندارد و بيشتر جذب حواشي مي گردد.
البته گاهي ممكن است فعاليتي انجام شود كه محيط آن مناسب آزمايشگاه يا فضاي بسته
نيست. به طور مثال طناب كشي را بايد در حياط مدرسه نشان بدهيم. جستجو براي يافتن
حشرات و يا مشاهده تفاوت برگ هاي درختان بايد در يك فضاي باز، پارك، باغ يا نظاير
آن باشد.
گاهي در تصاوير بايد چند مرحله از كار را به
مخاطب نشان دهيم. از سوي ديگر در صفحات هم محدوديت وجود دارد. شما از چه راهكاري در
اين زمينه استفاده كرديد ؟
ــ در اينجا بايد از ميان چند تصوير، آن
تصويري را كه اوج فعاليت را نشان مي دهدانتخاب كرد. يعني دانش آ,وزان را به طور
كامل در تصوير به مخاطب نشان داد. در ساير تصويرهاي مرتبط تنها بايد نقطه توجه
تصوير ( ديتيل ) را ارائه داد. فرض كنيد مي خواهيم در چند تصوير تركيب شن، ماسه،
ريگ و آب را در يك ظرف شيشه اي به نمايش بگذاريم. ما در اين حوزه خودمان از گروه
مؤلفين نكاتي را فرا گرفتيم. يكي از نكات اين بود كه گاهي نبايد در تصاوير مربوط به
فعاليت ها و آزمايش ها، جواب را به مخاطب نشان دهيم تا خودش به نتيجه برسد و عكس
بايد تنها راهنماي رسيدن دانش آموز به نتيجه باشد.
چه
درصدي از كارهاي اين پروژه توسط عكاس انجام شد ؟
ــ هر قدر گروه سني
بالاتر مي رود نياز ما به عكاس بيشتر از تصويرسازي است. زيرا مخاطب بيشتر با واقعيت
ها در ارتباط قرار مي گيرد و آزمايش ها شكل عيني تري پيدا مي كند.
آيا تمام عكس هاي كتاب، عكاسي شد و يا از عكس هاي آرشيوي هم استفاده
كرديد ؟
ــ قسمتي از عكس هاي كتاب علوم عكس هاي آرشيوي است كه از آن
جمله مي توان به تصاوير لايه هاي زمين، جنگل هاي ايران، محيط شهري، بناها وساختمان
هاي شهري و روستايي و نظاير آن اشاره كرد. ما اين تصاوير را از آرشيو عكاسان حرفه
اي تهيه كرديم و يا به آن ها سفارش داديم.
ضرورت حضور
تصاوير و استفاده از تصويرسازي در اين پروژه چقدر بود و براي چه نوع تصاويري احتياح
به خلق اثر پيدا مي كرديد ؟
ــ ما مي توانستيم از عكس بيشتر استفاده
كنيم اما ترجيح داديم كه براي قسمت هايي از كار از تصويرسازي كمك بگيريم. البته نوع
تصويرسازي مهم است. كتاب علوم كتابي نيست كه دست تصويرساز در آن باز باشدو بخواهد
هر نوع كاري را به روي تصوير ماننددفرمه، اغراق و استفاده از رنگ هاي غير واقعي
اعمال نمايد. البته بيشتر كتاب هاي آموزشي اين محدوديت را دارند كه علوم هم از جمله
آن هاست. به همين دليل ابتدا يك بازبيني از تصاوير و تكنيك هاي ارائه شد، در اولين
جشنواره تصويرگري داشتيم و مطالعاتي در اين خصوص انجام داديم. در عين حال ما مي
بايست از تكنيكي استفاده مي كرديم كه اولا تصاوير به واقعيت نزديك تر باشد و در عين
حال حسي كودكانه و مانؤس با كودك داشته باشد. با تست هايي كه از تصويرگران گرفتيم
به اين نتيجه رسيديم كه يكي از ابزارهاي خوب به اين هدف استفاده از تكنيك ” ايربراش
“ است. بنابراين سراغ يك تصويرساز مناسب در اين زمينه رفتيم و كار بر روي مجموعه
كتاب ها را به صورت ثابت به او سپرديم.
| كتاب علوم كتابي نيست كه دست تصويرساز در آن باز
باشد و بخواهد هر نوع كاري مانند دفرمه كردن، اغراق و استفاده از رنگ هاي غير واقعي
را روي تصاوير اعمال نمايد. |
چرا باز هم مانند بخش عكاسي فقط از
يك نفر استفاده كرديد ؟
ــ ما از آقاي افشار براي اين پروژه كمك
گرفتيم.زيرا مي خواستيم كتاب يكدست باشد. اين كتاب علوم است و كتاب ادبيات نيست.
يعني وقتي بحث جانوران مي شود يك بحث علمي است و موضوع با طرح جانوران در ادبيات
تفاوت دارد. بايد از تكنيكي استفاده كرد كه به واقعيت نزديك تر باشد. به طور مثال
نمي توان خرگوشي كشيد كه دست هاي آن مثل شخصيت هاي كارتوني باشد. حال آنكه براي
ادبيات اين امر امكان پذير است و مي توان از تكنيك هاي مختلف استفاده كرد. با اين
روش شما فرد را به طور غير مستقيم به دنياي هنر وارد مي كنيد. حال آنكه در كار علمي
اين قضيه ضرورت ندارد.
چرا تكنيك ايربراش ؟
ــ بسياري از تكنيك هايي كه در اولين جشنواره تصويرگري كتاب درسي
كار شده بود تنها براي نمايش مناسب بود و وقتي به مقوله چاپ سپرده مي شد، محصول و
نتيجه آن چيزي نبود كه در تصوير اوليه مشاهده مي كرديد. شايد تكنيك هاي ديگر هم
جواب مي دادولي ما در شروع راه هستيم. در واقع در حال عبور از راه جديدي هستيم و حق
انتخاب داريم. يكي از محاسن و مزاياي ايربراش اين است كه شما مي توانيد قسمت هاي
پنهان تصوير را به واضح ترين شكل بيان كنيد و در عين حال تعداد رنگ ها را از نظر
تطابق يا چاپ كنترل نماييد. در زمينه پوشش جانوران ما ابتدا به چند تصويرساز سفارش
داديم. تصويرگران اغلب، جزئيات را با قلم موي ظريف اجرا مي كردندكه در نهايت در چاپ
به ما جواب خوبي نمي داد.
آيا از نگاه شما در
تصويرسازي كتاب هاي درسي به ويژه براي مقاطع سني پايين تر در مقايسه با سنين بالاتر
بايد نكات خاصي را در كنار تكنيك هاي علمي و هنري كار لحاظ كرد ؟
ــ
يكي از نكات مهم در تصويرسازي كتاب هاي درسي به ويژه مقطع ابتدايي اين است كه در
عين توجه به نكات علمي و انجام تصويرسازي در اين زمينه، بايد طوري كار كرد كه نمك
هاي كودكانه، نظير نوع رنگ گذاري و طراحي به صورت زيركانه در آن لحاظ شود. به طور
مثال خنده حيوانات و يا ناراحتي هاي آن ها را به سختي مي توانيد در عكس پيدا كرده و
نشان بدهيد. حال آنكه با كمي ظرافت در تصويرسازي مي توان اين حس را به مخاطب منتقل
كرد. يكي از نكاتي كه در اين پروژه خودمان تجربه كرديم اين است كه وقتي از حيوانات
به صورت مجرد در تصوير استفاده مي شود بايد به آن ها حركت داد. اين حركت همچنان كه
قبلا هم به آن اشاره كردم يك انرژي مثبت به مخاطب مي دهد. گاهي يك ظرايفي در وجود
حيوان هست كه معمولا در عكس پنهان مي ماند. در حالي كه در تصويرسازي مي توان آن را
مطرح و حتي برجسته تر كردتا توجه مخاطب جلب شود. به طور مثال محل اتصال پاهاي
عنكبوت به بدنش يا ساختار پر شاپرك را با تصويرسازي مي توان نشان داد.
چه حجمي از تصاوير كتاب هاي علوم در پروژه شما با
تصويرگري پوشش پيدا كرده است ؟
ــ در كتاب هاي علوم پايه دوم و سوم
كمي بيش از يك دوم و در كتاب هاي چهارم و پنجم كمتر از يك دوم
است.
بخش هايي از تصاوير كتاب علوم را با تكنيك
3D كار كرده ايد. اين تكنيك را بيشتر به ما معرفي كنيد ؟
ــ 3D يك
برنامه گرافيك كامپيوتر است كه مي تواند به شما تصاوير سه بعدي بدهد. كسانيكه تسلط
به اين نرم افزار دارند قادر به خلق تصاوير براساس زاويه ديدهاي گوناگون هستند.
يعني شما مي توانيد يك ميز را با اين تكنيك طراحي كنيد و سپس زواياي ديد آن را
تغيير داده و هر زاويه را كه مي خواهيد انتخاب نماييد. ما براي برخي از فعاليت ها
كه با عكاسي جواب نمي گرفتيم از اين تكنيك استفاده كرديم. به طور مثال برش مقطعي از
كره زمين و نمايش سطوح مختلف آن با استفاده از سيستم 3D بهتر جواب مي دهد. همچنين
محل قرار گرفتن افراد در يك ساختمان هنگام وقوع زلزله در يك تصوير با اين تكنيك
بهتر نمايش داده مي شود.
آيا تا كنون از اين تكنيك در
كتاب هاي درسي ما استفاده شده است ؟
ــ تا جايي كه من اطلاع دارم،
اين اولين بار است كه از 3D براي تصويرسازي كتاب هاي درسي استفاده مي شود.
كيفيت رنگ در 3D براي چاپ چگونه است ؟
ــ رنگ هايي را كه 3D ارائه مي دهدبراي چاپ مناسب نيست. ما اين تصاوير را
در نرم افزار ديگري از نظر رنگ اصلاح مي كنيم تا آماده چاپ شود.
چه در صدي از كارهاي پروژه شما با 3D انجام شده است ؟
ــ شايد 5 در صد
ريز نقش ها در مجموعه
كارهايتان چه جايگاهي دارد و اصولا منظور از آن چيست ؟
ــ ما در
كتاب ها نياز به شخصيتي داشتيم كه برخي از فعاليت ها از زبان آن كاراكتر و شخصيت با
دانش آموز در ميان گذاشته شود. به اين كاراكتر ريز نقش مي گويند. برخي از فعاليت
هاي مطرح شده در كتاب علوم از نظر گروه تالبف از جايگاهي برخوردار بود كه آن ها مي
خواستند، موضوع از حالت جدي و خشك خارج شده و با زبان كميك و طنز با مخاطب در ميان
گذاشته شود تا ضمن تاثيرگذاري بهتر، انرژي مثبتي از موضوع را به مخاطب انتقال دهد.
ما اين مهم را با خلق شخصيت يك قورباغه انجام داديم.
چرا قورباغه ؟
ــ قورباغه يك حيوان آزمايشگاهي است و
با كتاب علوم ارتباط مستقيم دارد. در عين حال از دو دست و دو پا برخوردار بوده و مي
تواند راه برود، بجهد و داخل آب و خشكي باشد. اين جانور چشم هاي درشتي دارد كه اين
به منزله تيزبيني هم هست. فرم قورباغه يك فرم شاداب است.
آيا در ساير كتب درسي هم اين كاراكتر مي تواند كاربرد داشته باشد
؟
ــ بله. در كارهاي آموزشي از ريز نقش ها به خوبي مي توان استفاده
كرد. وقتي كه قرار باشد يك ارتباط دوستانه و صميمي با مخاطب برقرار كنيم تا از اين
طريق يك پيام و مفهوم آموزشي را منتقل نماييم. يك كاراكتر خيلي تاثير گذار است.
گاهي انتقال يك پيام به مخاطب به طور مستقيم جواب نمي دهد. اينجاست كه ريز نقش ها
به دليل داشتن جايگاه در ميان كودكان، اثرگذارتر هستند.
ما تا اينجا از طراحي و توليد يك مجموعه تصوير صحبت كرديم. آنچه كه
اين تصاوير را اثر گذارتر مي كند، صفحه آرايي است. لطفا در اين مورد توضيحاتي ارائه
دهيد ؟
ــ چيدمان اين مجموعه تصوير در كنار يك مجموعه مطلب يا فونت
ها و حروف مختلف مي تواند تاثيرگذار باشد به شرط آنكه صفحات به خوبي معماري شود.
اين معماري بايد به گونه اي انجام شود كه بچه ها با ديدن هر بخش يا هر صفحه بدانند
كه چه نوع اطلاعاتي بدست مي آورند. اين نوع اطلاع رساني به مخاطب گاهي از طريق نوع
و اندازه و فونت حروف به مخاطب القاء مي شود. علاوه بر اين از رنگ ها، سركليشه ها،
طول سطرها و محل قرار گرفتن اطلاعات، مي توان پيام را به مخاطب القاء كرد به گونه
اي كه بتواند تشخيص بدهد چه نوع مطلبي با اين علائم و ويژگي ها در صفحات ارائه مي
شود.
| گاهي نبايد در تصاوير مربوط به فعاليت ها و
آزمايش ها، جواب را به مخاطب نشان بدهيم و عكس بايد تنها راهنماي رسيده دانش آموز
به نتيجه باشد. |
يك مدير هنري در پروژه هاي كتاب هاي
درسي و آموزشي بايد از چه ويژگي هايي برخوردار باشد تا محصول كارش ارزشمند باشد ؟
ــ يك مدير هنري بايد بتواند از آغاز پروژه، مسير و انتهاي كار را
به درستي ببيند. افق نگاهش وسيع و گسترده باشد. اين بدان معناست كه وقتي در ابتداي
كار موضوع را برايش تشريح كردند، در ذهنش تمام اتفاقات پيش رو شكل بگيرد. يعني به
اين ترتيب نباشد كه براي ديدن نتيجه، منتظر پايان كار شود. با پيش بيني هايش بتواند
جلوتر از دادن نتيجه پروژه، آن را مشاهده كند.
در اين
پروژه چند نفر با شما همكاري داشتند ؟
ــ اين يك كار گروهي است. در
اين مجموعه 4 عكاس، 2 نفر طراح لباس، 2 نفر منشي صحنه، يك مشاور محتواي كتاب، 3 نفر
تصويرگر، يك گرافيست و يك صفحه آرا وجود داشتند.
منشي
صحنه در اين پروژه چه نقشي داشت ؟
ــ بچه ها را براي انجام آزمايش
ها آماده و سرحال نگه مي داشت. گاهي ما مجبور بوديم برخي از آزمايش ها را بارها
تكرار كنيم. بايد بچه ها در همه اجراها سرحال مي بودند.اگر از فرم خارج مي شدند،
ديگر تصاوير آن جذابيت لازم را نداشت.همچنين منشي صحنه وظيفه داشت مراقب باشد هنگام
عكاسي، موردي از دست عكاس يا مدير هنري خارج نشود. به طور مثال وقتي يك قطعه زائد
در صحنه عكاسي باشد، او بايد آن را تذكر بدهد.
در اين
پروژه گروهي آيا مشكلي هم با مجموعه داشتيد ؟
ــ چون ما سال ها با
همديگر كار كرده ايم، هر كسي به وظيفه خودش آگاه است. هر كس مي داند نقش او چيست پس
بنابراين، همه به هدف پروژه فكر مي كردند. ما امروز مجموعه اي از امكانات و
تجهيزاتي راكه در اين پروژه از آن استفاده كرديم، در اختيار داريم. ولي متاسفانه
فضايي براي حفظ و نگهداري آن نداريم. خوب است دست اندر كاران امر، هسته هاي توليد
كتاب هاي آموزشي را تقويت كنند، طوري كه در قالب رقابت، همگي در خدمت آموزش و پرورش
باشند.
آيا كتاب هاي درسي هميشه بايد توسط يك گروه
خاصي تصويرسازي شود يا اينكه هر بار پايه گروه ها را تغيير داد. همچنين هر چند وقت
يك بار بايد تصويرسازي كتب درسي تغيير كند؟
ــ بايد پروژه ها به نقد
گذاشته شود. اگر نقاط قوت و ضعفي وجود دارد مطرح شود و در نهايت ما بايد شاهد رشد
كيفي كارها باشيم. با مطرح شدن طرح كتاب هاي چند تاليفي در نقاط مختلف كشور و تشكيل
هسته هاي توليدكتاب هاي آموزشي ما شاهد رقابت هاي گروه هاي مختلف هنري در اين عرصه
خواهيم بود. اولا روز به روز امكانات ما و قابليت تصويرگران بيشتر و بهتر مي شود.
از طرفي كتاب ها هم بازنگري مي شود. اگر سياست تاليف و توليد كتاب ها بر اين
باشد كه در يك محدود زماني مشخص، كتاب تاليف شود، مي توانيم در هر فاصله زماني كتاب
هاي بهتري را توليد كنيم.
اين پروژه از چه زماني آغاز
شده و چه زماني خاتمه مي يابد ؟
ــ اين كار از دي ماه 1383 شروع شد
و قرار است در انتهاي تابستان 84 خاتمه يابد.
آيا كسي
بر پروژه شما نظارت دارد ؟
ــ مديريت اين پروژه را آقاي محبت اله
همتي بر عهده دارد. ايشان در جريان جزئيات روند توليد هستند و اگر نقطه نظري داشته
باشند ارائه مي دهند. البته ما در طول اجرا پروژه از نظرات مشاوران گروه تاليف هم
بهره مي بريم.
يك تصويرگر كتاب درسي بايد حائز چه
شرايطي باشد تا يك محصول ارزشمند را به جامعه ارائه دهد ؟
ــ
مهمترين صفت او عشق به آموزش است. بايد مخاطب را خوب بشناسد و بداند با اين كار مي
خواهد گره هايي از كار مؤلف را باز كند. او بايد مقوله چاپ را بفهمد و بشناسد و در
اين عرصه به روز باشد. تكنيكي را بايد انتخاب كند كه در خدمت كتاب باشد.
آيا در قطع كتاب هاي جديد علوم هم تغييري حاصل شده است
؟
ــ با توجه به حجم تصاوير، عكس ها و گروه سني مخاطبان، پيشنهاد
قطع بزرگترين نسبت قطع هاي قبلي را ارائه داديم كه با استقبال هم مواجه شد. الان
كتاب هاي جديد در ابعاد 27 × 5/20 سانتيمير منتشر مي شود.
ايا از الگوي خاصي براي طراحي، تصويرگري و ارائه كتاب هاي جديد علوم
پيروي كرديد ؟
ــ من اكثر كتاب هاي درسي در اين حوزه را كه مربوط به
اروپا و كشورهاي عربي است از نزديك ديده ام. اما از آن ها الگو نگرفتم. من تنها با
هدف آشنايي با تجارب ديگران آن مجموعه كتاب ها را بررسي كردم.
به عنوان حسن ختام اين گفت و گو از ويژگي هاي يك مدير هنري برايمان
بگوييد ؟
ــ يك مدير هنري بايد حائز شرايطي باشد تا بتواند به
موفقيت دست پيدا كند. اين شرايط مي تواند شامل موارد زير باشد: 1. در كار آموزش
صاحب تجربه باشد. به قول معروف گچ كلاس درس را خورده باشد؛ 2. مخاطب را خوب بشناسد.
يعني كتابي را كه منتشر مي كند بداند براي چه گروه سني است و آنان چه ويژگي ها و
نيازهايي دارند؛ 3. تيم همكارانش را خوب انتخاب كند و اين اعضا را چنان توجيه نمايد
تا نسبت به كار دلبستگي پيدا كنند؛ 4. محصول كار را پيشاپيش در ذهنش به تصوير بكشد؛
5. اهداف گروه تاليف را خوب بفهمد و همه سعي خود را براي انتقال اين مفاهيم بكار
ببندد؛ ونكته آخر اينكه خستگي كار زماني از تنش بيرون برود كه همه معلمان سراسر
كشور با نگاه به كتاب توليدي او احساس سرور و شعف نمايند؛
