در گفت وگو با پريسا سندسي، مدير هنري كتاب
علوم پايه اوّل دبستان مطرح شد:
رنگارنگ و جذاب، مثل ايران
خودمان
گفت وگو از: محمد حسين ديزجي
قسمت پاياني
وقتي كودك كتابي را ورق مي زند كه در آن برخي اسامي
محلي برايش آشناست، احساس تعلق خاطر مي كند و دلش مي خواهد از آن كتاب چيزهاي
بيشتري ياد بگيرد. وقتي كتاب هاي درسي كشورهاي ديگر را ورق مي زنيد يك روند كلي در
صفحات، عكس ها و تصاوير حاكم است. يك ارتباط خوب ميان بخش هاي تأليف و هنري ديده مي
شود. يعني كودك مي تواند بدون خواندن نوشته و تنها از روي دنبال كردن تصاوير به
مضمون درس پي ببرد.
در بخش اول گفت و گو پيرامون اين موضوعات و مشكلات كتاب علوم
پايه ي اوّل دبستان با پريسا سندسي صحبت كرديم. از نقش و جايگاه عكس در كتاب آموزشي
علوم با هم حرف زديم. اينك ادامه ي اين گفت وگو را با هم دنبال مي
كنيم.
***
▪ در اين پروژه چند عكاس با شما همكاري
كردند؟
ــ خانم اعظم لاريجاني و آقايان هاتف همايي و مجيد ذاكري به
عنوان عكاسان اصلي با من همكاري كردند. غير از اين افراد 5 يا 6 نفر ديگر هم به
صورت مقطعي و براي موارد خاص با اين پروژه در ارتباط بودند.
▪ چرا از اين تعدادعكاس كمك
گرفتيد؟
ــ زيرا عكس ها طبقه بندي شده بود. بعضي از عكس ها بايد در
محيط بسته، تعدادي در فشاي باز و برخي هم در طبيعت تهيه مي شد. هر كس شرايط خود را
داشت. بنابراين هر بخش را به يك نفر سپرديم.
▪ آيا ملاك خاصي براي انتخاب عكس
داشتيد؟
ــ من اين افراد را با شناختي كه از كارشان داشتم انتخاب
كردم. عكاسي از بچه ها نيازمند صبرو حوصله است. من اين صبر را در كارهاي خانم
لاريجاني ديده بودم. عكس هاي طبيعت را هم كه داراي زير مجموعه هايي بود به دو نفر
ديگر سپردم. از عكاسان ديگر هم براساس تجربه و تخصص آنان استفاده كرديم. به طور
مثال آقاي عليرضا امري كاظمي عكاس سازمان زمين شناسي هستند. ما از ايشان براي تهيه
ي عكس هاي خاك و سنگ كمك گرفتيم. علت انتخاب چند نفر براي پوشش عكس هاي طبيعت،
گسترده تر بودن كار بود. ما نمي توانستيم در فرصت كمي كه داريم كار را بر عهده ي يك
نفر بگذاريم. ناچار بوديم از چند نفر استفاده كنيم.
▪ آيا خودتان هم در عكاسي ها حضور
داشتيد؟
ــ هنگام عكاسي از بچه ها بودم ولي در ساير زمينه ها حضود
نداشتم. من توضيحات لازم را به عكاسان مي دادم و آنان براساس توضيحات شفاهي و مكتوب
اقدام تهيه ي عكس مي كردند.
|
در يك تصويرسازي علمي شما بايد بتوانيد موضوع
علمي داده شده را با توجه به گروه سني مخاطب، خيلي صريح، ساده و بدون زاويد ( زياده
گويي ) بيان كنيد. طبيعي است كه تخيل تصويرساز نقش اصلي را در اين نوع تصويرسازي
نخواهد داشت. |
▪ چقدر از تصاويري كه افراد در عدم
حضور شما تهيه مي كردند، گويا نياز شما بود؟
ــ يكي از مشكلات من اين بود كه مؤلفان بعد از ديدن عكس ها
تازه به اين فكر مي افتادند كه اگر در تصاوير تغييراتي ايجاد مي شد، عكس مطلوب تر
بود. بارها اين تكرارها صورت گرفت كه علّت آن، عدم آشنايي عكاسان با موضوع نبود،
بلكه مؤلف با ديدن تصاوير وضعيت بهتري را به خاطر مي آورد و حالا عكاس ناچار بود
مطابق آن عمل كند. خيلي از دوباره كار ها ناشي از اين مشكلات بود.
▪ آيا اين تكرارها در مورد عكاسي از
بچه ها هم اتفاق مي افتاد؟ آيا مؤلفان هم علاوه بر شما در صحنه ها حضور
داشتند؟
ــ بله. اين تكرارها در اينجا هم وجود داشت. مؤلفان با ديدن
عكس ها نكات تازه تري به ذهنشان مي رسيد و ما ناچار به تكرارشان بوديم. البته اين
وسواس در راستاي بهتر شدن كتاب بود. من احساس مي كنم ضرورت دارد مؤلفان در خصوص
عكاسي، تصويرسازي، نقاشي و هنرهاي تجسمي كه به نوعي مي تواند مكمل مطالب آن ها
باشد، شناخت بيشتري پيدا كنند.هر قدر شناخت آنان از اين حوزه بيشتر باشد و بتوانند
تصاوير را بيش از خلق شدن در ذهن خود تجسم نمايند و آن خواسته ها را به عكاس و مدير
هنري منتقل نمايند، كارها بهتر انجام مي شود. اگر مؤلفان ما چنين توانايي داشته
باشند درصد خطاهاي تصاوير كاهش يافته و به دنبال آن، كارها در زمان كوتاه تر و با
هزينه كمتر انجام مي شود.
▪ شما براي تصويرسازي از چند نفر
استفاده كرديد و اصولا كار تصويرسازي چقدر پيش رفت؟
ــ بخش عمده ي تصويرسازي را خانم جميله ليسا برجسته به عهده
داشت. ايشان در زمينه تصويرسازي براي گروه سني الف از تبحر، تخصص و تجربه ي خوبي
برخوردار است. بار اصلي روي دوش ايشان بود. براي من يكدست بودن تصاوير اهميت داشت.
دوست نداشتم وقتي كتاب ورق مي خورد، هر تصوير براي خودش يك سازي بزند. اگر موضوعاتي
را ايشان به هر دليل كار نمي كرد، آن را به ديگران مي سپردم. در واقع فرد متخصص آن
موضوع مثل طبيعت را انتخاب وكار را به وي واگذار مي كرد، ايشان در ابتدا برخي از
مواردي را كه نمي خواست كار كند با من در ميان گذاشت و من آن موارد را به ديگران
سپردم. به غير از ايشان خانم هدي نجفي سركليشه ها را كار كردند. خانم ها ندا عظيمي،
ميترا چرخيان و فاطمه ي رادپور هم در ساير تصويرسازي ها به ما كمك كردند.
▪ آيا خودتان هم تصويرسازي
كرديد؟
ــ نه. خودم دوست داشتم صفحه آرايي را انجام بدهم و اين
كار را هم كردم. چون به نوعي در توليد تمام تصاوير نقش داشتم و در هدايت چرخه ي
توليد حضور داشتم، دوست داشتم آخرين مرحله يعني صفحه آرايي را خودم به عهده بگيرم.
بعد از آن كه حدود 40 تا 50 درصد تصاوير آماده شد، اتود صفحه آرايي را زدم. پس از
آماده شدن 60 تا 70 درصد عكس ها با مشاوره آقايان محبت اله همتي،غلامعلي مكتبي
ومهدي كريم خاني صفحه آرايي را شروع كردم.
▪ غير از افرادي كه تا اين جا به آن
ها اشاره كرده ايد آيا افراد ديگري هم در اين پروژه نقش داشتند؟
ــ من در آغاز پروژه از مشورت هاي خانم سپيده خليلي استفاده
كردم. البته به طور مستقيم در طول كار از راهنمايي آقاي محبت اله همتي بهره بردم.
از هر كسي كه احساس كردم مي تواند به نوعي در بهبود پروژه نقش مثبت ايفاء كند مشورت
گرفتم.
▪ آيا شما در اين كار الگو داشتيد و
نمونه ايي را مد نظر قرار مي داديد؟
ــ نگاهي به نمونه كتاب هاي درسي تعدادي از كشورهاي
خارجي مثل كشورهاي اروپايي و ژاپن داشته ام. هدفم گسترده تر شدن ديدگاهم در اين
حوزه بود. هيچ الگوبرداري از كار آن ها نكردم. يكي از ايرادات هاي وارد بر كتاب هاي
قبلي علوم اين بود كه آن ها برخي از تصاوير را عيناً كپي كرده بودند. گاهي هم الگو
برداري مستقيم انجام شده بود. بنابراين سعي كردم خودم اين اشكال ها را نداشته باشم.
▪ كتاب شما از زاويه ي تصويرگري چه
تفاوت هايي با كتاب هاي قبلي دارد؟
|
يكي از شرايط اوليه در اين كار، آشنايي
تصويرساز با گروه سني مخاطب است. اين تصويرساز بايد انعطاف پذير بوده و خواسته هاي
مؤلف را درك كند. |
ــ علاوه بر مواردي كه به آن ها اشاره كردم، آن كتاب ها در
تكنيك تصويرسازي هم ايراد و اشكال داشت. كارها با كامپيوتر رنگ آميزي شده بود. در
حالي كه من سعي كردم، تصاوير را به گونه اي ارائه دهم كه مخاطب برايش ملموس باشد
اين تصاوير محصول دست هنرمند است.
▪ يعني شما از كامپيوتر در اين كار
استفاده نكرده ايد؟
ــ چرا استفاده كرديم. در اصلاح تصاوير و صفحه آرايي از
كامپيوتر كمك گرفتيم. تصويرسازي فهرست، كامپيوتري است، صفحه آرايي، كامپيوتري انجام
شده است. بيشتر براي اصلاح عكس ها از كامپيوتر كمك گرفتيم. زيرا عكس هايي ما در
مدارس گرفته شده، ايده آل ما را ندارد. ما ناچار بوديم ايرادات را كه ناشي از شرايط
مدرسه بود به كمك كامپيوتر برطرف نماييم. حتي ناچار شديم رنگ آميزي ديوارها و پس
زمينه ها را تغيير بدهيم.
▪ شما تلاش كرده ايد كه كتاب علوم
جديد حائز چه ويژگي هايي باشد؟
ــ همه سعي من در اين بود تا ايراداتي را كه از آغار تا اينجا
مطرح كردم در اين كار وجود نداشته باشد. تلاش كردم كار را به مرحله اي برسانم كه
وقتي مخاطب به كتاب نگاه مي كند بتواند بدون خواندن مطالب، تصوير خواني كند و تا حد
امكان به هدف آموزشي مؤلف دست پيدا كند. دنبال اين بودم كه در تصاوير مشكل عدم
هماهنگي لباس وجود نداشته باشد. به ايران شناسي تا حد امكان توجه كردم. يعني سعي
داشتم مناطق مختلف ايران را به نوعي به آن ها معرفي كنم. يكي از پيشنهاد هاي من به
گروه مؤلفان اين بود كه عكس ها زيرنويسي داشته باشد. اين نكته را به كتاب اضافه
كرديم، با اين هدف كه كودكان را به كمك زيرنويسي عكس ها، با بخش هاي مختلف ايران
آشنا كنم. سعي كردم در اين كتاب به بچه هاي معلول جسمي هم اهميت بدهم. آن ها را در
كنار بچه هاي سالم نشان بدهم. سعي كردم در فضاسازي كه قرار است بچه ها حضور داشته
باشند وقت لازم صورت بگيرد. در عكس ها نوعي آموزش غيرمستقيم را گنجانيده ايم. به
طور مثال استفاده از كلاه ايمني در هنگام دوچرخه سواري را در تصوير قرار داده ايم.
شايد براي همه بچه ها در همه مناطق ايران امكان تهيه ي برخي وسايل و امكانات وجود
نداشته باشد، اما اين فرهنگ سازي بايد صورت بگيرد و اين حركت بايد از جايي شروع
شود. چه بهتر كه اين گام ها را از كتاب درسي برداريم.
در صفحه آرايي كتاب جديد
هم سعي شد جذابي هايي را در چيدمان عكس ها و مطالب ايجاد كنيم. سر كليشه ها را طوري
انتخاب كرده ايم كه مخاطب با ديدن آن ها بتواند نوع فعاليتي را كه قرار است انجام
بدهد، تشخيص داده براساس آن عمل نمايد. از آنجايي كه هنوز بچه هاي كلاس اولي با
اعداد به درستي آشنا نيستند سعي كرديم فعاليت هايي را كه مرحله اي هستند، از طريق
يكسري اشكال به آن ها معرفي نماييم. در واقع كودك با ديدن تصاوير مي تواند خودش
تشخيص بدهد كه اين عكس ها با هم ارتباط داشته و ابتدا بايد كدام يك را انجام داده و
سپس سراغ كدام فعاليت برود. در كتاب هاي قبلي، استفاده از تصاوير بزرگ جايگاهي
نداشت. در كتاب جديد براساس نظرات معلمان سعي كرديم به استفاده از عكس هاي بزرگ تا
حد امكان اهميت بدهيم تا براي دانش آموز اولويت مفاهيم علمي روشن شود. وقتي تصوير
بزرگ، گويا و جذاب باشد، بهتر مي توان پيام را به مخاطب القاء كرد.
▪ آيا تا به حال كتاب درسي كار
كرديد يا اين اولين پروژه شماست؟
ــ براي اين گروه ستي كتاب درسي كار نكرده ام. ولي كتاب خياطي
رشته فني و حرفه اي را در انتشارات مدرسه كار كردم.
▪ آيا تجربه ي آن كار در اين پروژه
به شما كمك كرد؟
ــ زياد نه. چون مخاطب فرق داشت. در آن كتاب مخاطب دبيرستاني
بود و در كتاب علوم، مخاطب كودك دبستاني است. البته تجربه هايي كه از كارِ كنار
كودك داشتم خيل به كمكم آمد. از فشار كار براي كودكان در اين كتاب استفاده
كردم.
▪ اصولاً در تصويرگري براي كودكان
بايد به چه نكاتي اهميت داد؟
ــ يكي از شرايط اوليه در اين كار، آشنايي تصويرساز با گروه
سني مخاطب است. از آنجايي كه رشته من نقاشي است، با تصوير آشنايي دارم. آشنايي با
گروه سني مخاطب باعث مي شود تا نيازهاي او را درك كنيم و سپس تصاوير مرتبط با نياز
او را ارائه دهيم. بايد رنگ، طرح و تكنيك ها را بشناسد. بايد يك آدم انعطاف پذير
باشد و خواسته هاي مؤلف را درك كند و بتواند ارتباط لازم را برقرار نمايد. يعني
محتواي مؤلف را به بيان تصويري ارائه دهد.
▪ شما مخاطب شناسي را چطور حاصل
كرديد؟
ــ ارتباط مستمر با بچه ها و گروه سني مخاطب داشتن در اين
زمينه به تصويرگر كمك مي كند. من بخشي از اين شناخت را به طريق تدريس هاي پراكنده
به دست آوردم. بخشي از آن هم مربوط به كارهايي است كه در زمينه ي كتاب كودك انجام
داده ام. از مشاوره هم غافل نبودم.
▪ نگاه شما به انجام كار گروهي در
اين حوزه از فعاليت چگونه است؟
ــ در كشور ما كمتر به كار گروهي اهميت داده مي شود و قابليت
هاي آن شناخته شده نيست. وقتي افراد بيشتري به يك كار نگاه مي كنند در واقع از
جوانب و زواياي متعددي آن را مورد دقت و بررسي قرار مي دهند. كار سريعتر پيش رفته و
عيوب آن به سرعت هم برطرف مي شود. صبر و شكيبايي، لازمه ي كار گروهي است. شما در يك
كارگروهي با سليقه ها روبه رو مي شويد و براي رسيدن به يك اجماع در اين زمينه تا
حدي با دشواري روبه رو هستيد. يكي از مزاياي كار گروهي اين است اگر يك نفر به هر
دليل نتوانست ادامه بدهد، ديگران مي توانند جاي خالي او را سريعتر پر كنند.
▪ اين پروژه را در چه مدت زماني
اجرا كرديد؟
ــ ما از اسفند 82 قرارداد اين كار را بستيم و كار را به صورت
عملي از فروردين 83 شروع كرديم. كار بايد در مدت 6 ماه تمام مي شد ولي به دليل
مشكلاتي كه پيش آمد و در فواصل اين گفت وگو به آن اشاره كردم كار تا 30 خرداد 84 به
تعويق افتاد. الان در حال بازبيني و انجام اصلاحات هستيم و تا اواسط مرداد اين كار
آماده ي چاپ و بهره برداري مي شود.
▪ اين پروژه در صورت آماده شدت، چه
زماني به دست بچه هاي مدارس مي رسد؟
|
از آن جا كه بچه هاي كلاس اولي هنوز به درستي
با اعداد آشنايي ندارند، سعي كرديم فعاليت هاي مرحله اي را از طريق يك سري شكل ها
به آن ها معرفي كنيم. |
ــ قرار است امسال در تيراژ محدود براي اجراي آزمايشي اين
كتاب چاپ شود. از سال 85 كتاب علوم اوّل به صورت سراسري در اختيار بچه ها قرار مي
گيرد.
▪ به غير از مواردي كه به عنوان
مسائل و مشكلات پروژه از آن ها ياد كرديد آيا نكات ديگري در اين زمينه باقي است كه
بخواهيد به آن ها اشاره كنيد؟
ــ براي عكاسي از مدارس نيازمند مجوزهاي مختلفي بوديم. انتخاب
بچه ها، هماهنگي با مدرسه و والدين و امكانات مدرسه در اين قضيه نقش داشت. برخي
مدارس همكاري نمي كردند در حالي كه اين يك پروژه ي ملي محسوب مي شود. خوب است براي
سال هاي بعد و ساير پروژه ها، مسئولان وزارت آموزش و پرورش در اين زمينه هماهنگي
هاي لازم را انجام بدهند.
▪ آيا انتخاب مدارس برعهده ي خودتان
بود؟
ــ من بر حسب انتخاب اين كار را انجام مي دادم و متأسفانه هيچ
گونه همكاري در اين زمينه با من نشد. پيدا كردن مدرسه و هماهنگي با آن ها خودش وقت
گير بود. در مدارس گاهي با مشكل ورود عكاس مرد مواجه بوديم. گاهي هم مدرسه ها ما را
از نظر زماني محدود مي كردند. يعني تنها به ما اجازه ي دو روز فعاليت در آن محيط را
مي دادند و ما تا هماهنگي كامل در اين زمينه وقت را از دست مي داديم و نتيجه ي
مطلوب نمي گرفتيم. گاهي اوقات ما يك مدرسه را تنها از زاويه ي امكانات، محيط و فضا
براي عكاسي انتخاب مي كرديم و دانش آموزان مورد نظر را كه قبلاً تست كرده بوديم
همراه خود مي برديم. برخي از مدارس مخالفت مي كردند و مي خواستند سوژه ي كار ما،
دانش آموزان خودشان باشند.
يكي از بزرگترين مشكلات ما به دست آوردن اطلّاعات
بود. به طور مثال من دنبال عكاسي بودم كه در حوزه ي حيوانات و جانوران كار كرده
باشد. به سازمان حفاظت محيط زيست كه مراجعه كردم، خودشان آرشيو متمركزي نداشتند و
اگر هم داشتند همكاري نكردند. حتي حاضر نبودند يك نفر متخصص را در اين زمينه به ما
معرفي كنند. استفاده از افراد بسيار حرفه اي جهت تهيه ي اين نوع عكس ها هزينه ي
فراواني نياز دارد و علاوه بر اين هم بسيار وقت گير است. من براي بخش حيات وحش و
تهيه ي عكس در اين زمينه 10 تا 15 وقت گذاشتم. برخي از همكاران مي گفتند اگر در
اينترنت جستجو كني عكس هاي خيلي خوب پيدا مي كني. حال آن كه من دوست داشتم تا حد
امكان در حوزه ي جانوران، جانوران بومي ايران خودمان باشيم. به همين خاطر حاضر شدم
دوندگي بيشتري داشته باشم، بيشتر هزينه كنم، اما كاري را تا حد امكان به كودكان و
نوجوان اين سرزمين معرفي كنم كه حداقل رنگ و بويي از ايران داشته باشد.
▪ از نظر شما چه تفاوتي ميان يك
تصويرگر كتاب درسي با يك تصويرگر كتاب كودك وجود دارد و براي موفقيت در اين حوزه ها
چه پيشنهاداتي داريد؟
ــ من معتقدم تصويرسازي هاي حوزه هاي درسي و كتاب كودك را مي
توان از زاويه ي علمي و تخيلي تقسيم بندي كرد. بخش عمده كتاب هاي درسي در تصويرسازي
علمي جا مي گيرد. در يك تصويرسازي علمي شما بايد بتوانيد موضوع علمي داده شده را با
توجه به گروه سني مخاطب خيلي صريح، ساده و بدون زوايد ( زياده گويي ) بيان كنيد.
طبيعي است كه تخيل تصويرساز نقش اصلي را در اين نوع تصويرسازي نخواهد داشت، بلكه
بيان درست موضوع علمي اهميت بيشتري دارد.
شناخت نيازمندي هاي مخاطب هم بسيار
اهميت دارد. چون تصويرساز براساس اين شناخت حركت مي كند، تصميم مي گيرد كه چگونه
طراحي كند، چه رنگ هايي را انتخاب نمايد، چقدر موضوع را ساده مطرح كند و از چه
زاويه اي طرح خود را مطرح نمايد.
▪ به عنوان حسن ختام اين گفت وگو
اگر خاطره اي از پروژه داريد برايمان مطرح كنيد؟
ــ من از انجام اين پروژه يك درس مهم گرفتم. هر بار كه قرار
بود از بچه ها عكاسي كنيم بايد كلي انرژي صرف مي كرديم تا لبخند را روي لب هاي بچه
ها بياوريم. يعني بچه ها به خودي خود شاد نبودند. يك بار كه به خودم نگاه كردم ديدم
كه من هم قيافه ام جدي و بدون لبخند است. اين بود كه تصميم گرفتم تا ابتدا اين
مسئله را در خودم حل كنم. سعي كردم از اين پس خودم چهره اي شاد داشته باشم تا
بتوانم روحيه ي شادي و نشاط را در بچه ها ايجاد كنم. در اين پروژه بچه هاي زيادي با
ما همكاري كردند. يكي از اين دانش آموزان عزيز كه خيلي خوب هم كه با ما در ارتباط
بود و همكاري مي كرد يعني خانم زهرا درگاهي متاسفانه در حادثه آتش سوزي مسجد ارك
جان به جان آفرين تسليم كرد.
در هر صورت اميدوارم اين پروژه بتواند مفيد فايده
واقع شده و گامي در راه اعتلاي دانش بچه هاي اين مرز و بوم به حساب بيايد.
▪ سپاسگذارم.
