در گفت وگو با محمد حسين تهراني پيرامون تصويرسازي كتب درسي عنوان شد:

براي احياي هويت از كتاب درسي آغاز كنيم

گفت وگو : محمدحسين ديزجي

تصويرسازي كتاب درسي در جامعه ي امروز ما در مقايسه با وضعيت گرافيك و تصويرگري در ساير كتاب ها از چه جايگاه و منزلتي برخوردار است ؟ آيا آنچه را كه امروز داريم مطلوب است ؟ بايد چه گام هايي برداشت و چه حركت هايي كرد تا اين وضعيت به سمت نقطه مطلوب تغيير پيدا كند ؟ با چند پرسش در اين زمينه به سراغ محمدحسين تهراني، يكي از تصويرگران حوزه كتاب درسي رفتيم. با او گفت وگويي كوتاه انجام داديم. نظراتش را جويا شديم و اينك نتيجه ان پيش روي شما قرار دارد. محمدحسين تهراني متولد 1339 و داراي مدرك ليسانس نقاشي از دانشگاه هنر است. او تاكنون پروژه هايي را در حوزه ي كتاب درسي براي وزارت آموزش و پرورش به انجام رساند، كه شايد آخرين آن مربوط به كتاب هاي فارسي پايه هاي اول و دوم دبستان است.
***

▪ تصويرگري كتاب درسي از نگاه شما چه تعريفي دارد و روند آن در جامعه ي امروز ما چگونه است ؟

ــ تصويرگري كتاب درسي يك علم است كه بايد با يك روند كارشناسانه پيش برود. براساس اين روند كارشناسانه كه در دنيا نيز حاكمم است. كاركردها و ضرورت هاي آن مشخص مي شود. روندي را كه ما تا امروز توسط متخصصان در توليد كتاب درسي داشته ايم يك روند اتفاقي بوده است. علاوه بر اين متخصصان تصويرسازي در اين زمينه پس از انقلاب از دستاوردهاي داخل كشور استفاده كرده اند. البته براي اين قضيه در خارج از ايران تعليمات مدوني وجود دارد كه در اينجا ديده نمي شود. در كشور ما همه چيز براساس تجربيات شخصي پيش رفته و اين تجربه ها در اختيار خود فرد است. حال آنكه در خارج، اين تجربيات به گونه اي است كه ساير افراد در اين حوزه هم مي توانند بدون مراجعه به همان فرد، از آن برخوردار باشند.

▪ براي رسيدن به يك توليدات كاربردي، دقيق و مطابق با نيازهاي روز در عرصه ي آموزش كتب درسي، از لحاظ زيباشناسانه چه بايد كرد ؟

ــ در گام اول لازم است مسير توليد اين نوع كارها را آماده و بسترسازي كرد. به طور مثال، مفهوم گرافيك در ايران و كاركرد آن را نياز مشتريان تعيين مي كند كه اين قضيه از بخش خصوصي و اقتصاد نشأت مي گيرد. پس با توجه به تقاضاهاي جامعه، گرافيست، ناچار است خود را مطابق روز و سلايق مشتريان نگه دارد و توليدات خود را عرضه نمايد تا از اين طريق بتواند بقا داشته باشد. حال آنكه در حوزه ي كتاب درسي اين نياز را فقط آموزش و پرورش تعيين مي كند.

▪ به نظر شما اين ضرورت وجود ندارد كه توليد كتاب درسي به سمت خصوصي سازي پيش برود تا همچون حوزه ي گرافيك كار از يك رقابت، تنوع و به روز رساني برخوردار شود ؟

ــ چرا، من معتقدم اين ضرورت و نياز وجود دارد. اگر براي گرافيك اين اتفاق افتاد به خاطر نياز روزمره و پر حجم بودن آن بود. اگر قرار باشد در حوزه ي آموزش و پرورش اين اتفاق رخ بدهد، مسئولان امر بايد اين نياز را به صورت متنوع عرضه كنند تا در قبال آن، اين گوناگوني همراه با كيفيت بالا در عرصه زيباشناسانه هم در آثار قابل توجه باشد و بخش خصوصي هم به اين عرصه كشيده شود.

▪ به نظر شما چرا تا كنون چنين اتفاقاتي كه در عرصه گرافيك در جامعه رخ داده در حوزه تصويرسازي كتاب هاي درسي اتفاق نيافتاده است. از نظر شما اين موانع كدام است و اگر رخ بدهد چه دستاوردهايي به دنبال دارد ؟

ــ اين قضيه برمي گردد به اينكه :
اولاً، تب تغيير كتاب ها و به روز شده آن ها بالا بگيرد
ثانياً، بخش خصوصي توانمند در اين حوزه جذابيت هاي كاري و مالي برايش ايجاد شود.
به طور مثال وقتي براي تصويرسازي يك تصوير در كتاب درسي مطابق تعرفه دولتي به من و امثال من چيزي حدود 70 هزار تومان پرداخت مي شود و من چها روز وقت روي آن مي گذارم، در حالي كه ديگران سفارش تصويري را مي دهند كه در مدت زمان كمتري پايان يافته و در عوض 5 برابر آن حق الزحمه دريافت مي نمايند، چطوري مي توان انتظار داشت اهالي هنر، گرافيك و تصويرگري با ميل و رغبت بتوانند آثار خلاقانه و ارزشمندي را ارائه دهند. اگر قرار باشد در همين حوزه افراد با سابقه و تجربه تر را وارد كنيم چه بسا كه بايد بيشتر از اين هزينه نماييم. اين هزينه ي گران شامل عرصه هاي مالي و كار مي شود. يعني بايد هميشه بازار ارائه كار در حوزه ي كتاب درسي گرم باشد.

▪ چه موانعي باعث شده كه تاكنون اين مهم اتفاق نيافتد ؟

ــ البته با شناخت تدريجي كه در اين حوزه صورت مي گيرد، آرام آرام به آن سمت در حال حركت هستيم اما نياز به سرعت گرفتن بيشتر دارد.

▪ چه پيشنهادي براي سرعت گرفتن بيشتر داريد ؟

اين ضرورت وجود دارد كه مسئولان اين حوزه در آموزش و پرورش اقدام به شناسايي و تكميل بانك اطلاعاتي در اين زمينه نمايند. آنگاه براساس اين بانك، سفارشات را ارائه دهند و سعي كنند مطابق پيشرفت زمان از آنان خدمات لازم را طلب نمايند. در قبالش نيز هزينه هاي واقعي كار را كه در اين حوزه سفارشي داده مي شود پرداخت نمايند.
در اولين قدم ها بايد اهميت و جايگاه كتاب درسي را براي خودمان مشخص كنيم. وقتي در جامعه يك تابلو نقاشي يا اثر گرافيكي به مبلغ گزاف به فروش مي رسد، لازم است كه ابتدا جايگاه كتاب درسي را مشخص كنيم و بدانيم كه نقش و تأثير اين كتاب و تصاويرش روي مخاطب چگونه خواهد بود. وقتي اين اهميت را باور كرديم آن وقت حاضريم در اين حوزه كه مخاطبان گسترده و ميليوني دارد سرمايه گذاري نماييم. آن وقت است كه براي اين كار بهترين افراد را دعوت مي كنيم و بيشترين سرمايه گذاري را هم خواهيم داشت.
بايد كار كنيم كه هميشه در اين حوزه سفارشي براي هنرمندان وجود داشته باشد و به اين ترتيب تجربيات به صورت پيوسته باشد. وقتي چنين فضايي ايجاد شود، ديگر افراد سراغ سفارشات گرافيكي و تصويرسازي نمي روند.

▪ دستاوردهاي اين قضيه از نظر شما چيست ؟

ــ بچه اي كه مجبور است به طور متوسط روزي 5 ساعت به كتاب درسي مراجعه كند و مطالب آموزشي را از آن بگيرد، در اين صورت با مجموعه اي جذاب روبرو خواهد شد. آن وقت دانش آموز احساس مي كند اين كتاب درسي در مقايسه با ساير محصولات و توليدات قابل توجه و تأمل است. آن وقت است كه با ميل و رغبت دنبال آموزش و استفاده از محتواي كتاب درسي مي رود. گاهي اين تصور ايجاد مي شود كه بچه ها به خاطر نياز به كتب درسي به واسطه ي انجام تكاليف به آن مراجعه مي كنند. حال آنكه درست اين است كه كتاب چنان بايد جذاب و گيرا باشد كه مخاطب با علاقه آن را گشوده و ورق بزند. در شرايط امروز جامعه كه رسانه ها از تنوع و گوناگوني برخوردارند بايد كاري كرد تا كتاب درسي و تصويرسازي آن چنان جذاب باشد كه باز هم بتواند مخاطب را براي خودش حفظ نمايد. همانطور كه اين ويژگي و شرايط در بسياري از كشورهاي صاحب فناوري پيشرفته در حوزه ي ارتباطات و رسانه ها قابل ملاحظه است.
وقتي كتاب درسي به چنين شرايطي رسيد آن وقت مخاطب ما احساس مي كند نيازهاي امروز او با توجه به شرايط زندگي در يك جامعه پيشرفته از طريق همين آثار وكتاب ها تأمين شده و خود را نيازمند مراجعه به منابع غير نمي بيند. اگر هم مراجعه كرد تنها براي مقايسه و كسب اطلاعات است. ما براي مقابله با تهاجم فرهنگي و احياي هويت هاي ارزشمند خودمان بايد از همين نقطه آغاز كنم. از آن جا كه در دنياي امروز به واسطه دسترسي به انواع اطلاعات در تمامي حوزه ها از طريق وسايل گسترده ارتباط جمعي، قادر به انتخاب هستند، ما بايد افراد را از طريق برانگيختن حس وطن پرستي، رشد، پيشرفت و جدان ملي و انساني به سمت استفاده از توليدات فرهنگي و ارزشمند خودمان سوق دهيم. البته ما نيز بايد محصولاتي ارزشمند و قابل رقابت با ديگران در اين حوزه توليد كنيم تا از جذابيت هاي لازم هم برخوردار باشد.

▪ از وقتي كه در اختيارمان گذاشتيد متشكرم.