گفت وگو با سيندخت روحي، نماينده گروه مؤلفان در گروه هنري تصويرسازي كتاب هاي علوم دوم تا پنجم ابتدايي

خانوم اجازه ! من هم مي توانم تحقيق كنم ؟

گفت وگو: محمدحسين ديزجي

اولين بار با مؤلفان كتاب رياضي سال سوم ابتدايي در بازنگري كتاب همكاري كرده، بيشتر تمرين هاي دوره اي كتاب سوم ابتدايي را او پيشنهاد داده است با گروه علوم از سال 78 تا  79 همكاري را آغاز كرد. در واقع با تغيير كتاب علوم پنجم به اين گروه پيوست. قبل از آن در ضمن خدمت، علوم تدريس مي كرد. به دنبال آشنايي با گروه علوم و جذابيت كار از يك سو و نزديك بودن باورهايشان به همديگر اين ارتباط تداوم يافت.
سيمين دخت روحي كارنامه اي سرشار از تجربه هاي موفق دارد. 35 سال تدريس در دبستان، همكاري با دفتر برنامه ريزي و تأليف كتاب هاي درسي، سرگروهي مدرسان ضمن خدمت، همكاري با مركز تربيت معلم و صنايع آموزشي، تنها نمونه هايي از سال ها تجربه و تلاش هاي بي وقفه ي او در اين عرصه است.
از زمستان 83 به جمع گروه هنري تصويرسازي كتاب هاي علوم دوم تا پنجم دبستان پيوست تا به عنوان نماينده ي گروه مؤلفان انجام وظيفه نمايد. در همين ارتباط با او به گفت وگو نشستيم. حاصل اين گفت وگو را در ادامه مي خوانيم.

***

▪ در پروژه ي تصويرگري كتابهاي علوم دوم تا پنجم دبستان شما چه نقشي داشته ايد ؟

ــ ابتدا اجازه بدهيد يك مقدمه اي عرض كنم تا بعد نقش و جايگاه من در اين پروژه مشخص شود. از زماني كه ما به اين پروژه پيوستيم، هدف اين بود كه دانش آموزان با مهارت هاي مشاهده و حل مسئله آشنا شده و در عمل آن را پياده كنند. سعي كرديم اين قضيه را در كتاب هاي درسي و روش تدريس معلمان وكتاب كار دنبال كنيم. تمام تلاش ما بر اين بود كه اين هدف را در نوشته ها رعايت كرده و عكس ها و تصاوير هم به اين موضوع كمك كنند تا هدف مورد نظر تأمين شود. هر قدر مخاطبان ما در كتاب هاي درسي سن و سال كمتري داشته باشند قاعدتاً وظيفه ي عكس سنگين تر بوده و بايد گوياتر باشد و بتواند كودك را به هدفي كه مي خواهيم برساند. يعني مفاهيم و موضوعات از طريق عكس ها به مخاطب انتقال پيدا كند. عكس هاي ما برخي جاها به جاي نوشته مي آيد و ما به كمك تصاوير كه گاهي انفرادي و گاهي سريالي است مطلب و موضوع را به مخاطب مي رسانيم. گاهي اوقات هم عكس ها كمك به درك نوشته ها مي كند. در واقع مكمل مطالب ارائه شده است. برخي جاها قصد داريم كه عكس ها در دانش آموز انگيزه ايجاد كند و او را براي انجام دادن فعاليت مورد نظر و يا تداوم آن فعاليت تحريك نمايد.

▪ لطفاً اين موضوع را با يك مثال روشن تر بيان كنيد ؟

ــ فرض كنيد در يك تصوير بچه ها در يك مكان سرگرم آزمايش هستند و يا در فضاي يك پارك به جمع آوري برگ ها مشغول هستند. با ارائه اين تصوير در متن كتاب درسي، ضمن تعقيب كردن هدف آموزشي خود مي خواهيم بچه ها با ديدن تصاوير اين احساس را پيدا كنند كه اي كاش جاي صاحبان عكس بودند. در واقع تشويق به انجام آن فعاليت شوند. اين در حالي است كه در كتاب هاي قديمي، تا اين حد و به اين ظرافت به اين نكات توجه نداشتيم.

▪ چه دلايلي باعث شد تا شما از آن شيوه ي قديمي به روش جديد در تأليف كتاب علوم با توجه به اهميت عكس و تصوير روي بياوريد ؟

ــ اعتقاد دارم همه ي اجزا و دست اندركاران تهيه ي كتاب اعم از مؤلف، تصويرگر، عكاس، صفحه آرا و غيره بايد در كنار هم كار كنند و از اهداف و جزئيات كار به خوبي آگاه باشند تا يك كار منسجم و هماهنگ و مناسب ارائه شود. آن موقع كتاب را مؤلف تأليف مي كرد و براي عكس سفارش مي داد. عكاس هم آن را تهيه مي كرد. گرچه ممكن بود مؤلف نظارت هم داشته باشد و يا براساس بازخوردهايي كه مي گرفت نكاتي را دوباره به عكاس يادآوري مي كرد. از آن جايي كه عكاس عضو اين گروه محسوب نمي شد و خود دغدغه ي آموزشي نداشت ما به هدف مطلوب دسترسي پيدا نمي كرديم.
عكاس فقط جنبه هاي هنري كار خودش را در نظر داشت و گاهي از سر وظيفه فقط كار را تمام مي كرد در حالي كه مؤلف يك هدف آموزشي از عكس داشت كه ار آن طريق تأمين نمي شد. عكس هم جنبه ي هنري دارد و هم جنبه ي آموزشي آن مطرح است. اين دو بايد مكمل هم باشند به طوري كه نظر كودك را هم جلب كند. گاهي در روش قبلي ما عكس ها را كنار هم قرار مي داديم و مسئله از ابتدا تا انتها براي دانش آموز بيان مي شدبدون آنكه به هدف خود برسيم. هدف ما اين بود كه بايد بچه ها ابتدا مسئله را درك و تا مرحله اي با كتاب همراه مي شدند كه آن ها را به حل مسئله كمك كند نه اينكه خود جواب را مستقيم به آن ها بدهد. حال آنكه در سري جديد كتاب ها، سعي كرده ايم مسئله را در ذهن دانش آموز ايجاد كنيم و به قول معروف او را قلقلك بدهيم تا تشويق شده و خودش دنبال حل مسئله و جواب باشد. ما اين بار از طريق نوشته ها و عكس جواب مستقيم را به او نمي دهيم.

▪ آيا كتاب هاي درسي در عصر حاضر اين قابليت را دارد كه بتوان از طريق آن ها علاوه بر آموزش مستقيم موضوعات مورد نظر يك سري نكات را هم در لابه لاي مطالب به دانش آموزان  ياد داد ؟

ــ ما الآن عقيده داريم كه آموزش در كتاب درسي مي تواند داراي ابعاد مختلف باشد. يعني اينكه ماروي مفاهيم اصلي بيشتر توجه مي كنيم تا بچه ها ضمن فعاليت به يكسري اطلاعات و آموزش هاي جانبي هم دست پيدا كنند. به طور مثال عكس ها ضمن ارائه اطلاعات علمي درسي مي تواند طوري عمل كند كه در وجه پنهان خود اطلاعاتي را هم به دانش آموز انتقال دهد و او را در آن حوزه تشويق به يادگيري نمايد. فرض كنيد وقتي مي گوييم اين سنگ رسوبي و آن سنگ آذرين است در كنارش به او مي گوييم كه اين نمونه سنگ در فلان منطقه و آن ديگري در فلان استان يافت مي شود.
كتاب ما يك كتاب متمركز است و به همه بچه ها در سراسر ايران تعلق دارد. اين خاصيت مخصوص كتاب درسي است. در حالي كه ساير كتاب ها هر كدام ويژگي و مخاطب خاصي دارند و هر كسي مي تواند براساس سليقه و علاقه ي خود دست به انتخاب آن بزند. از آنجا كه كتاب درسي يك كتاب با مخاطب عام است بايد بتواند هم اقوام و قوميت ها را در كشور تحت پوشش بگيرد به گونه اي كه آنان هم احساس كنند در اين كتاب حضور دارند.

▪ آيا براي اين موضوع اقدام خاصي كرده ايد ؟

ــ بله. ما پيشنهاد داديم در برخي از قسمت هاي كتاب از تصاوير و عكس هاي متنوع كه به نقاط مختلف ايران تعلق داشت تا حد امكان استفاده كنيم. يعني جانوران، گياهان و پوشش هاي مختلف را در قالب نقاط مختلف كشور به صورت عكس و تصوير ارائه دهيم.

▪ آيا در اين حوزه به آن موفقيتي كه پيش بيني مي كرديد تا امروز دست يافته ايد ؟

ــ البته ما در حوزه هاي تصويري مربوط به گياهان، جانوران، سنگ ها و مواردي نظير اين موفق تر بوده ايم تا اينكه بخواهيم توجه عكاس و گروه هنري را به گرفتن تصاوير افراد با پوشش هاي محلي براي ارائه در كتاب جلب كنيم.

▪ با اين توضيحات كه به عنوان مقدمه ارائه داده ايد اينك بفرمائيد نقش شما در اين پروژه چيست ؟

ــ اين هدف هايي را كه توضيح دادم مي خواهيم به مرحله اجرا بگذاريم. من به عنوان نماينده ي گروه مؤلفان در كنار گروه هنري هستم تا اين اتفاقات و ساير مواردي را كه در ادامه به آن ها اشاره مي كنم در كتاب ها رخ بدهد. اجازه بدهيد براي روشن شدن قضيه مثالي بزنم. عكس و تصوير به هر ترتيب كه باشد تهيه مي شود اما هر عكس يك هدفي را دنبال مي كند و اين هدف را من براساس شناختي كه از محتواي كتاب دارم سعي مي كنم براي گروه هنري مشخص كنم. گاهي در يك تصوير معيار و مبناي كار انجام فعاليتي است و تصوير بايد بيانگر آن فعاليت باشد. گاهي در يك تصوير هدف دانش آموزاني هستند كه آن فعاليت را انجام مي دهند و من مي خواهم در آن تصوير حركت با نشاط بچه ها براي انجام آن فعاليت كاملاً واضح ديده شود. زيرا قصد داريم دانش آموزان مخاطب كتاب را از طريق اين تصوير به انجام آن فعاليت ترغيب نماييم. در حالي كه در عكس اولي معيار ماشناخت دقيق آن فعاليت است. بنابراين آن عكس بايد به قدري فعاليت مورد نظر را واضح و دقيق ارائه نمايد كه دانش آموز احساس كند موضوع را با ديدن آن تصوير به خوبي دريافته است.
يكي از علت هاي حضور نماينده ي گروه مؤلفان در گروه هنري اين است كه شايد اين گروه در برخي موارد از جزئيات موضوع آموزشي و مفاهيم مربوط به آن به طور كامل و كافي مطلع نيستند. اين حضور كمك مي كند تا آن ها بهتر بتوانند تصاوير مطلوب را تهيه نمايند. همان تصاوير گويايي كه بايد بتواند پوشش عام مخاطب را داشته باشد. يعني در هر جاي كشور قابل درك و فهم باشد. با اين حضور از هدر رفتن وقت و سرمايه هم جلوگيري مي شود زيرا نماينده گروه مؤلفان مي داند كه چه مي خواهد و تصوير مورد نظر بايد چگونه باشد تا گاهي خود به تنهايي رساننده ي پيام آموزشي بوده و گاهي به عنوان مكمل عمل نمايد.

▪ در واقع شما به عنوان يك حلقه ي ارتباطي ميان گروه مؤلفان و گروه هنري عمل مي كنيد ؟

ــ در يك جمله مي توان گفت كه ميان گروه مؤلفان و گروه هنري بايد يك زمان مشترك ايجاد شود و حضور نماينده ي گروه مؤلفان در گروه هنري به اين مهم كمك كند.

▪ شما در كدام قسمت از انجام فعاليت پروژه ي تصويرگري كتاب هاي علوم شركت داشتيد ؟

ــ من بيشتر در جاهايي حضور مستقيم داشتم كه گروه هنري مي خواست از بچه ها در حال انجام يك فعاليت عكس و تصوير تهيه كند. در يك پروژه ديگري هم اين نقش را داشتم كه بعد از چند جلسه اين همكاري به دلايلي قطع شد و گروه خودشان مستقيماً وارد عمل شدند. بعد از گذشت چندماه وقتي كه ما به تصاوير ارائه شده نگاه كرديم متوجه شديم، تصاويري كه بدون نظر نماينده ي مؤلفان تهيه شده آن گونه كه بايد گوياي نياز و هدف ما نبوده است. بنابراين آن ها ناچار به تكرار برخي عكس ها و تصاوير  شدند. شايد به همين دليل است كه مي توان گفت همواره در انجام كارهاي هنري مربرط به تصويرسازي كتاب درسي ضرورت دارد يك نماينده ي آگاه به مسائل تأليف دركنار آن ها حضور داشته باشد. البته شكل بهتر كار اين است كه تك تك اعضاي گروه هنري مثل عكاس و تصويرگر به آن مرحله و درجه برسند كه عضوي از گروه مؤلفان باشند. يعني خودشان سال ها از نزديك با مسائل آموزشي در ارتباط باشند تا در حين كار عكاسي يا تصويرسازي دقيقاً نكات آموزشي را رعايت كنند. اين حرفي را كه زدم يك ايده آل است و ما اميدواريم روزي به اين مرحله برسيم. حضور چنان افراد هنرمندي به تدريج از حضور من و امثال بصورت پررنگ خواهد كاست.

▪ اين طور كه مشخص است شما در اين پروژه بايد تعامل خوبي با عكاسي و تصويرگر داشته باشيد تا بتوان تصاوير مطلوبي در كتاب ارائه كرد. آيا نظر مرا تأئيد مي كنيد ؟

ــ گاهي عكاس يا تصويرگر براي اينكه بتواند پيام مطلب يا تصوير را به مخاطب برساند از بازيگر مي خواهد تا آن حالت را برايش اجرا كند. در واقع آن فرم و حالت را برايش بازي كند. من معتقدم بايد به گونه اي عمل كرد كه دانش آموز يا همان بازيگر درون تصوير با تمام احساسات خود آن فعاليت را انجام دهد. در چنين حالتي است كه آن احساسات بروز مي كند. اينجاست كه هنرمند تصويرگر يا عكاس بايد بتواند به جاي گرفتن يك عكس مصنوعي، همان حالت واقعي و داراي احساسات فرد را ثبت كند. در اين پروژه كه عكاسي آن را آقاي فرهاد سليماني بر عهده داشت اين مهم به خوبي انجام مي شد. ايشان با صبرو حوصله تمام تا رسيدن به هدف، فعاليت را دنبال مي كرد. گاهي اوقات براي گرفتن يك عكس خوب ده ها بار ناچار به تكرار مي شديم و من از كوره در مي رفتم. در حالي كه آقاي سليماني با صبر و حوصله ي كامل، اين قضيه را تا رسيدن به هدف دنبال مي كرد.

▪ آيا اطلاع داريد در تهيه ي كتاب هاي قبلي، افرادي در نقش شما حضور داشتند و فعاليت هنري را پيگيري مي كردند ؟

ــ به اين پررنگي كه امروز اين فعاليت انجام مي شود در آن دوران چنين حركتي صورت نمي گرفت. در يكي دو سال اخير تا حدي به جريان امروز نزديك تر شده ايم و افرادي نظير من در پروژه ها حضور دارند. البته آنچه كه امروز انجام مي شود شايد نسبت به گذشته خوب باشد، اما ايده آل نيست.

▪ تا به حال براي تهيه و تدوين چند كتاب درسي اين نقش را ايفاء كرده ايد ؟

ــ من اين مسئوليت و نقش را در قالب پروژه تصويرگري كتاب درسي تنها براي همين چهار كناب علوم پايه هاي دوم تا پنجم دبستان داشته ام.

▪ حضور يك معلم يا مؤلف در جريان تصويرگري كدام يك از كتاب هاب درسي ضروري تر به نظر مي رسد ؟ آيا اصولاً لازم است در جريان تصويرگري كتاب هاي درسي همواره معلم يا مؤلفي حاضر باشد ؟

ــ تجربه چندين ساله ما نشان داده كه اين حضور يك ضرورت است. هدف ما مثبت كردن نگرش بچه ها و تقويت مهارت هاي پايه اي در مقطع دبستان است. هدف اساسي ما صرفاً علم آموزي نيست. بلكه در اين مقطع و سن و سال بايد به بچه ياد بدهيم كه چگونه ياد بگيرند، يعني آن ها را براي يادگيري بهتر آماده كنيم. علي رغم اينكه تمام موضوعات درسي در تمام كتاب ها جدا جدا مطرح شده اند، اما كم و بيش همه ي آن ها يا همين هدفي كه عرض كردم نوشته شده اند.

▪ آيا حضور معلمان در كنار گروه هاي هنري و تصويرگري بايد حالت تخصصي داشته باشد ؟ يعني براي كتاب علوم يك نفر و براي رياضي شخص ديگري بياييد يا اينكه در مقطع دبستان تفاوتي در اين زمينه وجود ندارد ؟

ــ هر كس كه در اين ماجرا حلقه ي ارتباطي قرار مي گيرد بايد نسبت به اهداف آموزشي در پايه ي ابتدايي آماده باشد و با كتاب ها و دروس عجين شده باشد. طبيعي است كه بهترين افراد براي حضور در كنار گروه هنري همان معلم مجرب و توانا خواهد بود. وجود اين معلمان مي تواند به برنامه انعطاف بدهد. زيرا معلمان از نزديك با بچه ها در ارتباط هستند. البته اين بدان فعاليت كه مؤلفان از قضيه دور هستند. گاهي مؤلف دانش آموزان متوسط به بالا و گاهي متوسط به پايين را از نظر سطح هوشي و فكري معيار قرار مي دهد و مباحث را طرح مي كند. در حالي كه معلمان چون با بچه ها در ارتباط مستقيم هستند مي دانستند كه به طور مثال طرح فلان قضيه براي دانش آموز پايه ي سوم به اين شكل شايد قابل درك و هضم نباشد. به همين دليل خوب است كه در كنار مؤلفان كتب درسي، معلماني هم حضور داشته باشند كه به طور مستمر در حال تدريس و در ارتباط با بچه ها هستند. در چنين وضعيتي تأليف كتاب ها نزديك به واقعيت اجتماع پيش مي رود. البته در تأليف كتب درسي، صحيح تر آن است كه ما از همه ي افراد متخصص در حوزه ي كودك و نوجوان كمك بگيريم تا به نتيجه مطلوب برسيم.

▪      ما گاهي تصاوير را در قالب يك عكس، گاهي به صورت نقاشي و گاه تركيبي از هر دو در كتاب درسي ارائه مي دهيم. در چه مواردي هر كدام از اين تصاوير، كاربرد آموزشي بيشتري دارد ؟

ــ ما براي حالت ها و وضعيت هايي كه بتوان برايش عكس تهيه كرد، از هنر عكاسي كمك گرفته ايم. در برخي مفاهيم آموزشي امكان تهيه ي عكس در حالت واقعي وجود ندارد. به طور مثال وقتي بخواهيم به دانش آموز، پرت شدن از پله ها براساس بي احتياطي يا سوختن دست به هنگام  نزديك شدن به آتش و امثال آن را نشان دهيم، در برخي موارد عكس قادر به نمايش موضوع نيست. ما نمي توانيم با عكس درون بدن و رگ ها را به دانش آموز به خوبي نشان بدهيم و بگوييم سلول ها چه شكلي دارند. در اين موارد بايد به نقاشي و تصويرسازي پناه برد. در واقع براي نشان دادن جزئيات يا مواردي كه براي نشان دادن آن ها با عكس ميسر نيست و يا به سختي و دشواري امكان پذير مي شود، از نقاشي كمك مي گيريم. گاهي هم ما يك تصوير واقعي از موضوع مي گيريم و براي نمايش جزئيات آن كه در عكس كاملاً مشهود نيست به كمك نقاشي و تصويرسازي يك تصوير تركيبي ايجاد مي كنيم.

▪ آيا براي سوژه شدن بچه ها در پروژه هاي عكاسي، شما هم نقشي در انتخاب ها ايفاء مي كرديد ؟ اصولاً حضور شما به عنوان نماينده ي گروه مؤلفان در اين كار چه نتايجي را به دنبال داشت ؟

ــ من علاوه بر اينكه نماينده گروه مؤلفان بودم، خودم هم يك معلم بودم. حضور من در قضيه انتخاب بچه ها شايد حداقل اين حسن را داشت كه توانستيم در مدت زمان كمتري و يا حداقل آموزش هاي لازم براي عكس گرفتن در هر پروژه، حداكثر بازدهي را داشتيم. من با تجربه معلمي احساس مي كنم حسي به اسم حس معلمي وجود دارد. شايد شبيه همان چيزي كه به آن حس ششم مي گويند. گاهي من به واسطه برخورداري از اين حسن معلمي، با يك نگاه به دانش آموز در مي يافتم كه او براي انجام اين نقش در پروژه ي عكاسي مناسب هست يا بايد شخص ديگري را انتخاب كنيم. ما براي هر كاري نياز به دانش آموز خاصي داشتيم. يك جا سرعت عمل مطرح بود و جاي ديگر نكته ي ديگري مطرح مي شد. البته هميشه نظر من به تنهايي كفايت نمي كرد و ما با مشورت به نتيجه مي رسيديم. البته گاهي ما با تمام تلاش كه مي كرديم دانش آموزان مورد نظر را با آن محدوديت وقت پيدا نمي كرديم.

▪ از نظر شما كار عكاسي براي كدام يك از كتاب هاي درسي دشوارتر از بقيه است ؟

ــ من معتقدم كار عكاسي در كتاب علوم به دليل نياز بيشتر به نمايش برخي جزئيات و توجه دادن مخاطب به آن دشوارتر از ساير كتاب ها باشد. يكي ار اهدافي كه ما در اين پروژه دنبال مي كرديم، اين بود كه به مخاطب نشان دهيم انجام فعاليت هاي علمي تنها منحصر به محيط كلاسي و آزمايشگاه مدرسه نمي شود. اين امكان وجود دارد كه در حياط منزل، پارك محله يا هر جاي ديگري اين مهم را انجام داد. به همين خاطر ما تعدادي از عكس ها را در چنين فضاها و محيط هايي ثبت كرديم. البته بايد توجه داشت كه تصاوير بتواند روح آموزشي كار را به مخاطب انتقال دهد. يعني هيجانات، لذت كار و امثال آن را بايد در تصاوير نشان دهيم و اين خود يكي از مشكلات ما در اين پروژه بود.

▪ به عنوان آخرين سئوال اگر خاطره اي در طول اين پروژه داريد برايمان تعريف كنيد ؟

ــ چندي قبل يك كارگاه آموزشي علوم توسط پروفسور باركر از نيوزيلند برگزار شد. در اين كارگاه فيلمي در مورد مفهوم شناوري كه در مورد مخاطب پيش دبستاني بود پخش شد. فيلم خيلي زيبا و منسجم ارائه شده بود. وقتي ما در اين زمينه عكس العمل نشان داديم و گفتيم كه شما چقدر از نظر آموزشي از ما پيشرفته تر هستيد، آن پروفسور نيوزيلندي گفت: ما هم مشكلات فراواني داريم. براي تهيه ي اين فيلم كوتاه كيلومترها فيلم تهيه كرديم تا توانستيم اين چند متر فيلم را از دل آن به دست بياوريم. حالا شما اين فيلم را ديده ايد و احساس مي كنيد بدون نقص است. من در آن لحظه به خودم گفتم: چقدر آموزش دادن براي آن ها اهميت دارد كه حاضرند تا اين حد سرمايه گذاري كنند. در حالي كه در اين جا از گرفتن چند عكس، احساس مي كنيم خيلي وقت گذاشته ايم و خيلي هم هزينه كرده ايم. همين قضيه سسب شد وقتي ما در پروژه ي كتاب علوم با بچه ها كار مي كرديم، مشكلات حاشيه اي نظير عدم آشنايي بچه ها يا اجراي پروژه و تكرارهاي مجدد را به راحتي و آساني پذيرا باشيم.