گفتوگو با صادق صندوقي، تصويرگر برجستهي كتابهاي ديني – تاريخي
جشنواره بهترين بهانه براي خلاقيت است
محمدحسين ديزجي
• وقتي كار اداري شد و تصويرگر ناچار به تحويل اثر در مدت زمان كوتاه بود، آن وقت خيلي چيزها از محصول كاسته ميشود.
• حضور طولاني مدّت يك تصوير در كتاب درسي باعث ماندگاري آن در اذهان ميشود.
• زماني تصويرگري در كتابهاي درسي به موفقيت نزديكتر ميشود كه تصويرگر و مؤلف كنار همديگر كار كنند.
اشاره
صادق صندوقي، از نخستين تصويرگران معاصر در تصويرگري كتابهاي ديني – تاريخي است.
اولين تجربهي او در زمينه تصويرگري، به تدارك تصويري از حماسهي عاشورا در سال 1344 باز ميگردد، امّا كار حرفهاي را در اين زمينه، در آخرين سالهاي دههي 50 با تصويرگري قصههاي قرآن آغاز كرد. صندوقي كه متولد 1325 است، سالها در آموزشوپرورش در زمينه گرافيك و تصويرگري كار كرد و آثاري از خود در مجموعه كتب درسي به يادگار گذاشت. براي او سه دورهي كار در حوزهي تصويرگري در طول سالها فعاليتش ميتوان در نظر گرفت كه يكي از آنها به كتابهاي درسي برميگردد. در نخستين جشنوارهي تصويرگري كتابهاي درسي مورد تقدير قرار گرفت و آيين بزرگداشت او برگزار شد. اينك دردومين جشنواره، گفتوگوي كوتاهي با اين تصويرگر انجام دادهايم كه با هم ميخوانيم.
تصويرگري كتابهاي درسي امروز ما را چگونه ميبينيد؟
- بايد بگويم خيلي خوب است. حضور كامپيوتر و امكانات رايانهاي در اين دوره، تصويرگري را از نظر كمّي و كيفي ارتقاء داده است. برپايي نمايشگاهها و جشنوارهها هم بسيار مفيد و مؤثر واقع شده و جوانان را براي ورود به اين عرصه ترغيب و تشويق ميكند.
چه تفاوتي ميان تصويرگري كتاب درسي با غير درسي قائل هستيد؟
- وقتي بحث آموزش پيش ميآيد، تصويرساز موظف است در چارچوبي كه مؤلف در نظر گرفته عمل كند. البته اين چارچوب درصد دارد. در جايي مثل علوم شايد تقريباً دست تصويرگر بسته است. در حالي كه شايد در كتاب فارسي و ادبيات بتوان مانور بيشتري داد. اين در حالي است كه تصويرگر در كتابهاي غير درسي و غير آموزشي قدرت مانور بيشتري براي كار دارد.
به نظر شما در تصويرگري كتابهاي درسي و آموزشي چطور ميتوان خلاقيت ايجاد كرد و نوآوري داشت؟
- برپايي جشنواره خودش بهترين بهانه براي خلاقيت و نوآوري است. كسي كه در جشنواره حضور پيدا ميكند، با موضوع آشنايي دارد و از آن مهمتر، كار را در فرصت و زمان بيشتري انجام داده و ارائه ميدهد. كارهايي كه براي جشنواره انجام ميشود، چون قالب مسابقه دارد، از تنوع و گوناگوني برخوردار بوده و خلاقيت در آن مشهود است. من معتقدم جشنواره جاي بروز خلاقيتهاست. تصويرگر فرصت بيشتري براي كار دارد. در حالي كه وقتي كار سفارشي ميشود، تصويرگر با محدوديت زمان روبروست. در عرصهي هنر محدوديت معنا ندارد. وقتي كار اداري شد و تصويرگر ناچار به تحويل اثر در مدت زمان كوتاه بود، آن وقت خيلي چيزها از محصول كاسته ميشود. يكي از محورهاي موفقيت در اين حوزه سپردن كار به نسل جوان است، البته به شرط آنكه افراد مجرب و پخته در اين حوزه هدايت و نظارت كار را بر عهده داشته باشند. جواني نيروي ارزشمندي براي خلاقيت به حساب ميآيد.
راز ماندگاري يك تصوير در ذهن افراد چيست؟
- حضور طولاني مدت يك تصوير در كتاب درسي، باعث ماندگاري آن ميشود. اگر يك تصوير هر قدر هم جذاب باشد، اما تنها يك سال دركتاب درسي بماند و بعد آن راحذف كنند، در ذهن باقي نميماند. همه ما تصوير درسي دهقان فداكار را در ذهن خود داريم. راز ماندگاري اين تصوير به خاطر حضور مدت است. نسلهاي مختلفي اين تصوير را به خاطر دارند. دانشآموز تنها يك سال با يك كتاب درسي ارتباط دارد ولي حضور تصاوير را در سالهاي بعد هم ميتواند در كتاب شاهد باشد.
تصويرگري چه تفاوتي با نقّاشي دارد؟
- نقاشي از دل برميآيد و تابع هيچ دستوالعملي نيست، حال آنكه تصويرسازي تابع درسي و متن آموزشي است.
برخي تصاوير در كتابهاي درسي جذاب است. چه بايد كرد تا درصد بيشتري از تصاوير از جذابيت مطلوب برخوردار شود؟
- برگزاري جشنواره و نمايشگاه گام مهمي در اين زمينه است. اين حركت، جوانان را به عرصه ميآورد. روزگاري تصويرسازي در كتاب، دنياي بستهاي بود، حتي در شناسنامه كتاب هم كسي به تصويرساز دقت نميكرد. حال آنكه امروز وضعيت فرق كرده و جوانان با علاقه پا به ميدان گذاشتهاند. من در برابر حضور آنان سر تعظيم فرود ميآورم.
جشنوارهي تصويرگري چه كمكي ميتواند به بهبود وضعيت كتابها بكند؟
- كشف چهرههاي جديد در اين حوزه، حضور تكنيكهاي تازه در عرصهي كار، بروز خلاقيتها، رفع نواقض، تنوع تكنيكها، گرم كردن بازار تصويرگري و علاقهمند ساختن تصويرسازان مختلف به حضور در اين عرصه از مهمترين دستاوردهاي اين جشنواره به شمار ميرود. اين دستاورد سرانجام به كتابهاي درسي ما منتقل ميشود.
تصويرگري براي كتابهاي سالهاي اوّل دبستان يا سالهاي بالاتر و مقاطع ديگر چه تفاوتي دارد؟
- در سالهاي آغازين مدرسه، تنوع رنگ در ميان تصاوير بايد بيشتر باشد. در اين سالها، تصويرگر ميتواند از قوهي تخيلي خود بهرهي بيشتري گرفته و تخيل را بيش از سالهاي بالاتر به كتاب وارد نمايد، گاهي لازم است در ابتدايي با ترفندهاي خاصي بر نمك كار افزود و در برخي كارها از چاشني كاريكاتور هم بهره گرفت تا تصاوير براي كودكان جذابتر و شادابتر به نظر برسد. هر چه كلاس و سطح كار بالاتر ميرود، كارها بايد واقعيتر به نظر برسد.
چه زماني تصويرگري در كتابهاي درسي ميتواند به موفقيت نزديكتر باشد؟
- آن زماني اين مهم اتفاق ميافتد كه تصويرگر و مؤلف كنار هم باشند. بايد زمينهاي فراهم آورد تا مؤلف و تصويرگر همديگر را بهتر درك كنند. هر عاملي كه بتواند موجب تفاهم بيشتر ميان مؤلف و تصويرگر شود، ارزشمند است و بايد به آن بها داد و زمينهي تقويتش را فراهم كرد. در اين عرصه، برپايي جشنواره و نمايشگاه تصويرگري كتاب درسي يك گام مهم به شمار ميآيد. ثمرهاش را سالهاي آتي در كتابهاي درسي به نظاره خواهيم نشست.
